Page loading... Please wait.
5|2|55 - त्रेः सम्प्रसारणम् च
॥ तस्मै पाणिनये नमः ॥
5|2|55
SK 1855
त्रेः सम्प्रसारणम् च  
सूत्रच्छेदः
त्रेः (पञ्चम्येकवचनम्) , सम्प्रसारणम् (प्रथमैकवचनम्) , च (अव्ययम्)
अनुवृत्तिः
पूरणे  5|2|48 (सप्तम्येकवचनम्) , तस्य  5|2|48 (षष्ठ्येकवचनम्) , तीयः  5|2|54 (प्रथमैकवचनम्)
अधिकारः
प्रत्ययः  3|1|1 परश्च  3|1|2 आद्युदात्तश्च  3|1|3 ङ्याप्प्रातिपदिकात्  4|1|1 तद्धिताः  4|1|76 समर्थानां प्रथमाद्वा  4|1|82
सम्पूर्णसूत्रम्
"तस्य पूरणे" (इति) त्रेः तीयः, सम्प्रसारणम् च
सूत्रार्थः
षष्ठीसमर्थात् "त्रि" शब्दात् "पूरणः" इत्यस्मिन् अर्थे "तीय" प्रत्ययः विधीयते, तथा च प्रक्रियायाम् "त्रि" शब्दस्य सम्प्रसारणम् अपि भवति ।
तस्य पूरणे डट् 5|2|48 अनेन सूत्रेण "पूरणम्" अस्मिन् अर्थे सङ्ख्यावाचिभ्यः शब्देभ्यः औत्सर्गिकरूपेण "डट्" प्रत्ययः विधीयते । अस्य अपवादरूपेण "त्रि" शब्दात् "तीय" इति प्रत्ययविधानम् वर्तमानसूत्रेण क्रियते । अस्मिन् प्रत्यये परे "त्रि" शब्दस्य सम्प्रसारणम् अपि भवति । इत्युक्ते, "त्रि" (= त् + र् + इ) इत्यत्र उपस्थितस्य रेफस्य इग्यणः सम्प्रसारणम् 1|1|45 इत्यनेन ऋकारादेशः भवति । प्रक्रिया इयम् -

त्रयाणां पूरणः
= त्रि + तीय [वर्तमानसूत्रेण पूरणे "तीय" प्रत्ययः]
= त् + र् + इ + तीय
→ त् + ऋ + इ + तीय ["तीय" प्रत्ययस्य उपस्थितौ अङ्गस्य सम्प्रसारणम् । रेफस्य सम्प्रसारणम् ऋकारः ]
→ त् + ऋ + तीय [सम्प्रसारणाच्च 6|1|108 इति पूर्वरूपम्]
→ तृतीय

स्त्रीत्वे विवक्षिते अजाद्यतष्टाप् 4|1|4 इत्यनेन टाप्-प्रत्यये कृते "तृतीया" इति रूपं सिद्ध्यति ।

विशेषः - "तृ + तीय" इत्यत्र वस्तुतः हलः 6|4|2 इत्यनेन अङ्गस्य दीर्घादेशः भवति यः न इष्यते । अस्य समाधानम् भाष्यकारः हलः 6|4|2 इत्यत्र द्वाभ्याम् प्रकाराभ्यां करोति -
(अ) हलः 6|4|2 अस्मिन् सूत्रे ढ्रलोपे पूर्वस्य दीर्घोऽणः 6|3|111 इत्यस्मात् "अणः" इति अनुवृत्तिं स्वीकृत्य "अण् वर्णस्यैव दीर्घादेशः भवति" इति अर्थविधानं कृत्वा ऋकारान्तस्य दीर्घस्य आपत्तेः निराकरणम् भवति - इति प्रथमः सिद्धान्तः ।
(आ) द्वितीयतृतीयचतुर्थतुर्याण्यन्यतरस्याम्‌ 2|2|3 इत्यत्र "तृतीय" शब्दस्य ग्रहणेन "त्रयाणां पूरणम्" अस्यां प्रक्रियायाम् निपातनेन हलः 6|4|2 इति सूत्रमेव न स्वीकर्तव्यम् - इति द्वितीयः सिद्धान्तः ।
One-line meaning in English
Will be updated soon.
काशिकावृत्तिः
त्रिशब्दात् तीयः प्रत्ययः भवति तस्य पूरणे इत्येतद् विषये। डटो ऽपवादः। तत्संनियोगेन त्रेः संप्रसारणं च भवति। त्रयाणाम् पूरणः तृतीयः। हलः (*6,4.2.) इति संप्रसारणस्य दीर्घत्वं न भवति। अणः इति तत्र अनुवर्तते ढ्रलोपे इत्यतः। पूर्वेण च णकारेण अण्ग्रहणं।
`अण इति तत्र वत्र्तते` इति। `ढूलोपे पूर्वस्य दीर्घोऽणः` 6|3|110 इत्यतः। ननु च परेण णकारेणाण्ग्रहण ऋकारोऽप्यण्? भविष्यति? इत्यत आह--`पूर्वेण च` इत्यादि। अत्र `त्रेस्तु च` इत्येवं कस्मान्नोक्तम्? अशक्यमेवं वक्तुम्, एवं ह्रुच्यमाने सन्देहः स्यात्? - किमयमादेशः, उत्त प्रत्यय? इति॥
अण इति तत्रानुवर्तत इति। ठ्ढ्रलोपे पूर्वस्य दीर्घोऽणःऽ इत्यतः। एवमपि यदि परेण णकारेण प्रत्याहारः स्यात्पुनरपि स्यादेव दीर्गः, स तु न तथा? इत्याह--पूर्वेणोति। एतच्च ठ्लण्ऽ इत्यत्रैव प्रतिपादितम्। ठ्त्रेस्तृ चऽ इति नोक्तम्, प्रत्ययो मा विज्ञायीति ॥ विंशत्यादिभ्यस्तमडन्यतरस्याम् ॥ विंशत्यादिभ्यः परस्येति। कथं पुनः ठ्द्वेस्तीयःऽ इति तीयप्रत्ययेन सत्यं डट्प्रत्ययो विच्छिन्नः; पूरणार्थस्तु न विच्छिन्नः, सोऽनुवर्तेते, तेन पूरणे यो विहितः स आगमी विज्ञायते। न च डटोऽन्यो विंशत्यादिभ्यः पूरणे विहितोऽस्ति। कः पुनः पङ्क्त्यादिसूत्रनिर्द्दिष्टानां ग्रहणे सति दोषः ? तत्राह--तद्ग्रहणे हीति। स्यादेतत्--तदन्तविधिना एकविंशतिप्रभृतिभ्योऽपि भविष्यतीति ? तत्राह--ग्रहणवतेति। ननु यदयं ठ्षष्ट।लदेश्चासंख्यादेःऽ इत्याह, तज्ज्ञापयति--भवति पूरणप्रकरणे तदन्तविधिरिति। तेनैकविंशतिप्रभृतिभ्योऽपि भविष्यति। अत्स्तवेतत्, केवलेभ्यस्तु न स्यात्, अतदन्तत्वात्। व्यपदेशिवद्भावेन भविष्यति, ठ्व्यपदेशिवद्भावोऽप्रातिपदिकेनऽ। एवं चेत्यादि। लौकिकानां विंशत्यादीनां यदीदं ग्रहणम्, तदा ठ्षष्ट।लदेश्चऽ इत्यत्रापि लौकिकानामेव षष्ट।लदीनां ग्रहणम्, ततश्चैकषष्टिप्रभृतिभ्यो नित्यस्य तमटः प्रसङ्गे ठसंख्यादेःऽ इति पर्युदासो युज्यत एव, न कथञ्चिन्न युज्यते; अनिष्टलेशस्याभावात्। सूत्रसन्निविष्टानां तु ग्रहणे तदन्तविधैज्ञापनार्थं पर्युदासो युज्यते। केवलं न तु युज्यत एव, केवलानामप्रसङ्गादिति तावद्वृतेरर्थः। यथा तु भाष्यं तथा सूत्रसंनिविष्टानां ग्रहणम्, ज्ञापनाच्च तदन्तविधिरिति स्थितम्। न च केवलानामप्रसङ्गस्तदन्तानामपि भवतीति ज्ञापनशरीरम्, न तु तदन्तानामेव भवतीति। यदि वा यत्र प्रातिपदिकस्य श्रुतिरस्ति--ठ्ग्रहणवता प्रातिपदिकेनऽ, व्यपदेशिवद्भावोऽप्रातिपदिकेनऽ इति, तदुभयमपि न प्रवर्तते इति सामान्येन ज्ञापनम्। एवं च कृत्वेदमपि सिद्धं भवतिएकान्नविंशतेः पूरणः एकान्नविंशतितम इति। भवति ह्यएतत्सूत्रसन्निविष्टविंशत्यन्तं संख्यादि संख्यावाचि च। लौकिकानां तु ग्रहणे नैतत्सिध्यति; विंशतेः प्राग्भावित्वादस्यास्संख्यायाः ॥
सिद्धान्तकौमुदी
तृतीयः ॥
त्रेः सम्प्रसारणम् च - त्रेः संप्रसारणं च । त्रेस्तीयः स्यात्प्रकृतेः सम्प्रसारणं चेत्यर्थः । तृतीय इति । त्रयाणां पूरण इति विग्रहः । तीयप्रत्यये सति रेफस्य सम्प्रसारणमृकारः ।सम्प्रसारयणाच्चे॑ति पूर्वरूपम् । "हलः" इति दीर्घस्तु न भवति, "ढ्रलोपे" इत्यतोऽण इत्यनुवृत्तेः ।
त्रेः सम्प्रसारणम् च - तृतीय इति । रेफस्य ऋकारः संप्रसारणम् ।हलः॑इति दीर्घस्तु न भवति,ढ्रलोपे॑इति सूत्रादण इत्यनुवृत्तेःत्रेस्तृ च॑इति नोक्तं, प्रत्ययो मा विज्ञायीति ।
लघुसिद्धान्तकौमुदी
तृतीयः॥
महाभाष्यम्
Text Unavailable. Please use feedback link below to provide the text if you have.