Page loading... Please wait.
5|2|54 - द्वेस्तीयः
॥ तस्मै पाणिनये नमः ॥
5|2|54
SK 1854
द्वेस्तीयः   🔊
सूत्रच्छेदः
द्वेः (पञ्चम्येकवचनम्) , तीयः (प्रथमैकवचनम्)
अनुवृत्तिः
पूरणे  5|2|48 (सप्तम्येकवचनम्) , तस्य  5|2|48 (षष्ठ्येकवचनम्)
अधिकारः
प्रत्ययः  3|1|1 परश्च  3|1|2 आद्युदात्तश्च  3|1|3 ङ्याप्प्रातिपदिकात्  4|1|1 तद्धिताः  4|1|76 समर्थानां प्रथमाद्वा  4|1|82
सम्पूर्णसूत्रम्
"तस्य पूरणे" (इति) द्वेः तीयः
सूत्रार्थः
षष्ठीसमर्थात् "द्वि" शब्दात् "पूरणः" इत्यस्मिन् अर्थे "तीय" प्रत्ययः विधीयते ।
तस्य पूरणे डट् 5|2|48 अनेन सूत्रेण "पूरणम्" अस्मिन् अर्थे सङ्ख्यावाचिभ्यः शब्देभ्यः औत्सर्गिकरूपेण "डट्" प्रत्ययः विधीयते । अस्य अपवादरूपेण "द्वि" शब्दात् "तीय" इति प्रत्ययविधानम् वर्तमानसूत्रेण क्रियते । यथा -

द्वयोः पूरणः
= द्वि + तीय
→ द्वितीय (second इत्यर्थः) ।

"द्वितीय" शब्दात् स्त्रीत्वे विवक्षिते अजाद्यतष्टाप् 4|1|4 इत्यनेन टाप्-प्रत्ययः विधीयते, येन "द्वितीया" इति शब्दः सिद्ध्यति ।
One-line meaning in English
Will be updated soon.
काशिकावृत्तिः
द्विशब्दात् तीयः प्रत्ययो भवति तस्य पूरणे इत्यस्मिन् विषये। डटो ऽपवादः। द्व्योः पूरणः द्वितीयः।
`द्विशब्दात्? तीयप्रत्ययो भवति` इति। अथ द्विशब्दादुत्तरस्य डटस्तीयादेशः कस्मादेव न भवति? ज्ञापकत्वात्। यदयम्? `कर्मणि द्वितीया` 2|3|2 इति टापा निर्देशं करोति, तज्ज्ञापयति--नायमादेश इति। यद्येवमनेनैव सिद्धत्वात्? प्रत्ययविधानमनर्थकम्? न; स्वरार्थत्वात्। निपातनाद्धि प्रातिपदिकस्वरेणान्तोदात्तः स्यात्। तीयप्रत्यये तु प्रत्ययस्वरेण मध्योदात्तो भवति। किञ्च, यदि प्रत्ययो न विधीयते `बाधकान्यपि निपातनानि भवन्ति` (नी।प।बृ। 109) इति डडपि स्यात्। यदि पुनरयं डडादेशः स्यात्, तर्हि किं स्यात्? डट्स्वरेण तीयशब्दोऽन्तोदात्तः स्यात्, स्त्रियां च टित्त्वान्डीप्, ततश्च द्वितीयेति निर्देशो नोपपद्यते॥
तीयप्रत्ययो भवतीति। डटो द्विशब्दस्य चादेशो न भवति; द्वितीयेति निर्द्देशात्। यद्येवम्, तस्मादेव निर्द्देशान्न सिद्धमस्य साधुत्वम् ? सिद्ध्यतु साधुत्वम्, पूरणाअर्थस्तु कर्थ लभ्यते! किञ्च तदाश्रयणे प्रकृतिप्रत्ययविभागाभावात्प्रातिपदिकस्वरेणान्तोदातत्वं स्यात्, ठबाधकान्यपि निपातनानि भवन्तिऽ इति पक्षे डटः प्रसङ्गश्च ॥
सिद्धान्तकौमुदी
डटोऽपवादः । द्वयोः पूरणो द्वितीयः ॥
द्वेस्तीयः - द्वेस्तीयः । द्विसब्दात्षष्ठन्तात्पूरणे तीयप्रत्ययः स्यादित्यर्थः ।
द्वेस्तीयः - द्वेस्तीयः । डटोऽपवाद इति । डट आदेशस्तु न भवति, टितिटिड्ढे॑ति ङीपः प्रसक्त्याद्वितीयाश्रिते॑ति निर्देशानुपपत्तेः ।अतएव निर्देशाद्द्विशब्दस्याप्यादेशो न भवति ।
लघुसिद्धान्तकौमुदी
डटोऽपवादः। द्वयोः पूरणो द्वितीयः॥
महाभाष्यम्
Text Unavailable. Please use feedback link below to provide the text if you have.