Page loading... Please wait.
5|2|53 - वतोरिथुक्
॥ तस्मै पाणिनये नमः ॥
5|2|53
SK 1853
वतोरिथुक्  
सूत्रच्छेदः
वतोः (षष्ठ्येकवचनम्) , इथुक् (प्रथमैकवचनम्)
अनुवृत्तिः
तस्य  5|2|48 (षष्ठ्येकवचनम्) , पूरणे  5|2|48 (सप्तम्येकवचनम्) , डट्  5|2|58 (सप्तम्येकवचनम्, सप्तम्या विपरिणम्यते)
अधिकारः
प्रत्ययः  3|1|1 परश्च  3|1|2 आद्युदात्तश्च  3|1|3 ङ्याप्प्रातिपदिकात्  4|1|1 तद्धिताः  4|1|76 समर्थानां प्रथमाद्वा  4|1|82
सम्पूर्णसूत्रम्
"तस्य पूरणे" (इति) डटि वतोः इथुक्
सूत्रार्थः
वतुँप्-प्रत्ययान्तशब्देभ्यः "पूरणः" अस्मिन् अर्थे विहिते "डट्" प्रत्यये परे अङ्गस्य "इथुक्" आगमः भवति ।
"वतुँप्" इति कश्चन तद्धितप्रत्ययः । "यद्", "तद्", "एतद्" , "किम्" तथा "इदम्" एतेभ्यः शब्देभ्यः "वतुँप्" इति प्रत्ययः विधीयते, यैः "यावत्", "तावत्", "एतावत्", "कियत्" तथा "इयत्" एते पञ्च शब्दाः सिद्ध्यन्ति । एते "वतुँप्"प्रत्ययान्तशब्दाः बहुगणवतुडति सङ्ख्या 1|1|23 इत्यनेन सङ्ख्यासंज्ञकाः भवन्ति । अतः एतेभ्यः तस्य पूरणे डट् 5|2|48 इत्यनेन पूरणार्थे डट्-प्रत्ययः विधीयते । अस्मिन् डट्-प्रत्यये परे अङ्गस्य वर्तमानसूत्रेण "इथुक्" इति आगमः विधीयते ।

"इथुक्" अस्मिन् आगमे ककारः इत्संज्ञकः अस्ति, अतः आद्यन्तौ टकितौ 1|1|46 इत्यनेन अयम् आगमः अङ्गस्य अन्त्यादेशरूपेण विधीयते । यथा -

1) यावताम् पूरणः
= यावत् + डट् [तस्य पूरणे डट् 5|2|48 इति डट्]
→ यावत् + इथुक् + डट् [वर्तमानसूत्रेण अङ्गस्य इथुक्-आगमः]
→ यावत् + इथ् + अ ["इथुक्" इत्यत्र थकारोत्तरः उकारः उच्चारणार्थः अस्ति, ककारः इत्संज्ञकः अस्ति । डट्-प्रत्यये डकारटकारौ द्वावपि इत्संज्ञकौ स्तः । चतुर्ण्णामपि लोपः भवति ।वस्तुतः अत्र टेः 6|4|143 इति टिलोपः अपि विधीयते । परन्तु यदि अत्र टिलोपः क्रियते तर्हि "इथ्" इत्यस्य लोपः भवेत्, येन इथुक्-आगमस्य प्रयोजनमेव विनश्येत् । अतः "इथुक्" इत्यस्य विधानसामर्थ्यात् एतादृशः टिलोपः अत्र न भवति ।]
→ यावतिथ (as manieth / how manieth / to whatsoever place - इति अर्थः)

उदाहरणम् - यो यो यावतिथश्चैषाम् स स तावद्गुणः स्मृतः - इति मनुस्मृतौ सन्दर्भः लभ्यते । आकाशादीनाम् द्रव्यानाम् शब्दादयः गुणाः "यावतिथाः" भवन्ति इति अत्र निर्देशः कृतः अस्ति।

एवमेव -
2) तावतां पूरणः तावतिथः ।
3) एतावतां पूरणः एतावतिथः ।
4) कियतां पूरणः कियतिथः ।
5) इयतां पूरणः इयतिथः ।

ज्ञातव्यम् -
1. सर्वेभ्यः पूरणप्रत्ययान्तशब्देभ्यः स्त्रीत्वे विवक्षिते टिड्ढाणञ्द्वयसज्दघ्नञ्मात्रच्तयप्ठक्ठञ्कञ्क्वरपः 4|1|15 इत्यनेन ङीप्-प्रत्ययः भवति । यथा - यावतिथी, तावतिथी, एतावतिथी, कियतिथी, इयतिथी ।

2. यावती, तावती, एतावती, कियती, इयती - एतेभ्यः विहितस्य डट्-प्रत्ययस्य अपि वर्तमानसूत्रेण "इथुक्" आगमः भवति । अग्रे प्रक्रियायाम् पुंवद्भावं कृत्वा रूपाणि सिद्ध्यन्ति । यथा -
यावतीनाम् पूरणी
= यावती + डट् [तस्य पूरणे डट् 5|2|48 इति डट्]
→ यावत् + डट् [भस्याढे तद्धिते पुंवद्भावो वक्तव्यः इति पुंवद्भावः]
→ यावत् + इथुक् + डट् [वर्तमानसूत्रेण अङ्गस्य इथुक्-आगमः]
→ यावत् + इथ [इत्संज्ञालोपः]
→ यावतिथ
→ यावतिथ + ङीप् [स्त्रीत्वे विवक्षिते टिड्ढाणञ्द्वयसज्दघ्नञ्मात्रच्तयप्ठक्ठञ्कञ्क्वरपः 4|1|15 इति ङीप्]
→ यावतिथी

3. यत्तदेतेभ्यः परिमाणे वतुँप् 5|2|39 तथा किमिदंभ्यां वो घः 5|2|41 इत्यनेन "यावत्", "तावत्", "एतावत्", "इयत्" एते शब्दाः केवलम् सामान्यपरिमाणस्य निर्देशार्थम् एव प्रयुज्यन्ते, सङ्ख्यापरिमाणस्य निर्देशार्थम् न । तथापि तेषाम् "सङ्ख्या" इति संज्ञा भवति, अतः तेभ्यः अपि पूरणप्रत्ययाः विधीयन्ते । एषाम् अर्थः सामान्यरूपेण उपरि दत्तः अस्ति, परन्तु निश्चितरूपेण अर्थनिर्णयः तु सन्दर्भं दृष्ट्वा एव कर्तव्यः ।
One-line meaning in English
Will be updated soon.
काशिकावृत्तिः
डटित्येव। वतोर् डटि परतः इथुगागमो भवति। वत्वन्तस्य संख्यात्वात् पूर्वेण डड् विहितः, तस्मिन्नयम् आगमः विधीयते। यावतां पूरणः यावतिथः। तावतिथः। एतावतिथः।
Text Unavailable. Please use feedback link below to provide the text if you have.
अत्रापि पूर्ववद्वत्वन्तस्यैवागमित्वम्। इह तावतीनां पूरणी तावतिथीति लिङ्गविशिष्टपरिभाषया प्रत्ययः, पुंवद्भावश्च। कथं पुनरत्र लिङ्गविशिष्टपरिभाषा, यावता प्रातिपदिकस्वरूपग्रहणे सा भवतीत्युक्तम् ? यत्रापि प्रातिपदिकविशेषणं स्वरूपेणोपादीयते, तत्रापि सा भवति, यथा--ठ्तृजकाभ्यां कर्तरिऽ--अपां स्रष्ट्रीति। इहापि वतोरिति विशेषणं स्वरुपेणोपादीयते, तेन भवत्येव लिङ्गविशिष्टस्य ग्रहणम्। उक्तं च--बहुकतिपयवस्तूनां लिङ्गविशिष्टादुत्पत्तिः; प्रातिपदिकग्रहणे लिङ्गविशिष्टस्यापि ग्रहणादिति ॥
सिद्धान्तकौमुदी
डटीत्येव । यावतिथः ॥
Text Unavailable. Please use feedback link below to provide the text if you have.
Text Unavailable. Please use feedback link below to provide the text if you have.
लघुसिद्धान्तकौमुदी
-
महाभाष्यम्
Text Unavailable. Please use feedback link below to provide the text if you have.