Page loading... Please wait.
5|2|32 - नेर्बिडज्बिरीसचौ
॥ तस्मै पाणिनये नमः ॥
5|2|32
SK 1833
नेर्बिडज्बिरीसचौ   🔊
सूत्रच्छेदः
नेः (पञ्चम्येकवचनम्) , बिडच्-बिरीसचौ (प्रथमाद्विवचनम्)
अनुवृत्तिः
संज्ञायाम्  5|2|31 (सप्तम्येकवचनम्) , नासिकायाः  5|2|31 (षष्ठ्येकवचनम्) , नते  5|2|31 (सप्तम्येकवचनम्)
अधिकारः
प्रत्ययः  3|1|1 परश्च  3|1|2 आद्युदात्तश्च  3|1|3 ङ्याप्प्रातिपदिकात्  4|1|1 तद्धिताः  4|1|76 समर्थानां प्रथमाद्वा  4|1|82
सम्पूर्णसूत्रम्
नासिकायाः नते संज्ञायाम् नेः बिडच्-बिरीसचौ
सूत्रार्थः
"नता नासिका" अस्मिन् सन्दर्भे संज्ञायाः विषये "नि" उपसर्गात् "बिडच्" तथा "बिरीसच्" प्रत्ययौ भवतः ।
नासिकायाः विशिष्टां स्थितिम् निर्देशयितुम् अस्मिन् सूत्रे प्रत्ययविधानम् क्रियते । यदि नासिका नता / अधोगता अस्ति (nose pointing / bent downwards) तर्हि तस्याः नतस्य (pointedness) निर्देशार्थम् "नि" उपसर्गात् "बिडच्" तथश "बिरीसच्" प्रत्ययौ भवतः ।
(अ) नि + बिडच् = निबिड ।
(आ) नि + बिरीसच् → निबिरीस ।
नासिकायाः नतम् (The pointedness of nose) निबिडम् निबीरीसम् वा । एतौ द्वौ शब्दौ अस्य नतस्य संज्ञारूपेण प्रयुज्येते ।

स्मर्तव्यम् - या नासिका नता अस्ति, सापि "निबिडा" / "निबिरीसा" अनेन शब्देन सम्बुध्यते ।तथा च, यस्य पुरुषस्य नासिका नता अस्ति, सः पुरुषः अपि "निबिडः" / "निबिरीसः" अनेन शब्देन सम्बुध्यते । एतेषाम् सर्वेषाम् व्युत्पत्तिः अनेनैव सूत्रेण लक्षणार्थम् स्वीकृत्य दीयते ।

विशेषः - "निबिडः" अस्य शब्दस्य प्रयोगः अन्येषु सन्दर्भेषु अपि क्रियते । यथा - निबिडाः केशाः, निबिडम् वनम् - आदयः । अस्य स्पष्टीकरणार्थं न्यासकारः वदति - "उपमानाद्भविष्यति" । इत्युक्ते, तर्कशास्त्रे पदार्थानाम् ज्ञानार्थम् "उपमान" नाम किञ्चन प्रमाणम् यत् पाठ्यते, तस्य साहाय्येन एते प्रयोगाः साधुत्वम् प्राप्नुवन्ति । सामान्यभाषायाम्, "समानतायाः आधारेण" (on the account of resemblance) एतादृशाः प्रयोगाः सिद्धाः भवन्ति । इत्युक्ते, यथा नासिका निबिडा, तथैव यत् दृश्यते, तत् निबिडम् वनम् / निबिडाः केशाः - इति आशयः । वस्तुतः तु अस्मिन् सूत्रे केवलम् "संज्ञायाम्" इत्यस्यैव अनुवृत्तिः क्रियते चेदपि एतानि रूपाणि साधयितुम् शक्यन्ते । परन्तु अयम् विषयः व्याख्यानेषु न उक्तः अस्ति ।
One-line meaning in English
Will be updated soon.
काशिकावृत्तिः
नते नासिकायाः इत्यनुवर्तते, संज्ञायाम् इति च। निशब्दान् नासिकाया नते ऽभिधेये बिडच् बिरीसचित्येतौ प्रत्ययौ भवतः। निबिडम्, निबिरीसम्। तद्योगात् नासिका ऽपि। पुरुषो ऽपि, निबिडः, निबिरीसः। कथं निबिडाः केशाः, निबिडं वस्त्रम्? उपमानाद् भविष्यति।
`कथं निबिडाः` इति। तद्योगोऽत्र नास्ति। अतस्तद्योगाभावात्? तथाभिधानं नोपपद्यत इत्यभिप्रायः। `उपमानाद्भविष्यति` इति। निविडतया नासिकया तुल्याः केशा वस्त्राणि च निबिडतया। तेनोपमानात्? तदुभयं निबिडशब्दवाच्यं भविष्यति॥
Text Unavailable. Please use feedback link below to provide the text if you have.
सिद्धान्तकौमुदी
निबिडम् । निबिरीसम् ॥
नेर्बिडज्बिरीसचौ - नेर्बिडज्विरीसचौ ।नते नासिकायाः संज्ञाया॑मित्यनुवर्तते । नेः-नासिकाया नतेऽर्थे बिडच्, विरीसच् द्वौ प्रत्ययौ स्त इत्यर्थः । "निबिडा वृक्षा" इति तु उपमानादित्याहुः ।
Text Unavailable. Please use feedback link below to provide the text if you have.
लघुसिद्धान्तकौमुदी
-
महाभाष्यम्
Text Unavailable. Please use feedback link below to provide the text if you have.