Page loading... Please wait.
5|2|23 - हैयंगवीनं संज्ञायाम्
॥ तस्मै पाणिनये नमः ॥
5|2|23
SK 1824
हैयंगवीनं संज्ञायाम्   🔊
सूत्रच्छेदः
हैयङ्गवीनम् (प्रथमैकवचनम्) , संज्ञायाम् (सप्तम्येकवचनम्)
अनुवृत्तिः
-
अधिकारः
प्रत्ययः  3|1|1 परश्च  3|1|2 आद्युदात्तश्च  3|1|3 ङ्याप्प्रातिपदिकात्  4|1|1 तद्धिताः  4|1|76 समर्थानां प्रथमाद्वा  4|1|82
सम्पूर्णसूत्रम्
संज्ञायाम् हैयङ्गवीनम् (इति निपात्यते)
सूत्रार्थः
संज्ञायाः विषये "हैयङ्गवीनम्" अयम् शब्दः निपात्यते ।
अनेन सूत्रेण "हैयङ्गवीन" इति शब्दः निपात्यते ।"घृत" (ghee) इत्यस्य इयम् संज्ञा अस्ति ।

अस्य शब्दस्य निपातनम् अनेन प्रकारेण भवति -
1. "गो" इतस्मात् शब्दात् "दोह" (yield / extract / milk / secretion) इत्यस्य शब्दस्य समासम् कृत्वा "गोदोह" इति शब्दः सिद्ध्यति । गोः दोहः गोदोहः । दुग्धम् इत्यर्थः ।
2. यत् गोदोहम् अद्य न प्राप्तम् अपितु ह्यस्तन दिने प्राप्तम्, तस्य निर्देशः "ह्योगोदोह" इत्यनेन भवति । ह्यः + गोदोहः = ह्योगोदोहः । The milk that was extracted yesterday from the cow - इत्याशयः ।
3. "ह्योगोदोहस्य विकारः" अस्मिन् अर्थे तस्य विकारः 4|3|134 इत्यनेन प्राप्तम् अण्-प्रत्ययं बाधित्वा वर्तमानसूत्रेण "खञ्" प्रत्ययः भवति ।
4. "ह्योगोदोह + ख" इति स्थिते "ह्योगोदोह" इत्यस्य निपातनेन "हियङ्गु" इति आदेशः भवति ।
5. "हियङ्गु + ख" इति स्थिते अग्रे इयम् प्रक्रिया जायते -
हियङ्गु + ख
→ हियङ्गु + ईन [आयनेयीनीयियः फढखच्छघां प्रत्ययादीनाम् 7|1|2]
→ हैयङ्गु + ईन [तद्धितेष्वचामादेः 7|2|117]
→ हैयङ्गो + ईन [ओर्गुणः 6|4|146]
→ हैयङ्गवीन [एचोऽयवायावः 6|1|78]

ह्योगोदोहस्य विकारः हैयङ्गवीनम् घृतम् ।The ghee that has been created from milk obtained yesterday is called हैयङ्गवीन ।

विशेषः -
1. "हैयङ्गवीन" इति शब्दः संज्ञारूपेण प्रयुज्यते । घृतस्य भिन्नाः भेेदाः / प्रकाराः सन्ति, तेषु "हैयङ्गवीनम्" इति कश्चन भेदः ।
2. यद्यपि दधि, तक्रम् आदीनाम् निर्माणम् अपि ह्योगोदोहेन भवितुम् अर्हति, तथापि "संज्ञायाम्" इति निर्देशात् केवलम् घृतस्यैव इयम् संज्ञा क्रियते, न हि दधितक्रादीनाम् ।
One-line meaning in English
Will be updated soon.
काशिकावृत्तिः
हैयङ्गवीनं निपात्यते संज्ञायां विषये। ह्रोगोदोहस्य हियङ्गवादेशः, तस्य विकारे खञ् प्रत्ययो भवति संज्ञायाम्। ह्रोगोदोहस्य विकारः हैयङ्गवीनम्। घृतस्य संज्ञा। तेन इह न भवति, ह्रोगोदोहस्य विकार उदश्वित्।
`ह्रोगोदोहस्य हियङ्ग्वादेशः` इति। ह्रोगोदोहस्य हियङ्गशब्द आदेश इत्यर्थः। ह्रौ गोदोहनं ह्रोगोदोहः, `सुप्सुपा` 2|1|4 इति समासः। `विकारे खञ्प्रत्ययः` इति। `तस्य विकारः` 4|3|132 इति प्राप्तसयाणोऽपवाद इति॥
ह्यएगोदोहस्य विकार इति। दुह्यत इति दोहःउक्षीरम्, गोर्दोहो गोदोह इति षष्ठीसमासः, ह्यः शब्दस्य तेन ठ्सुप्सुपाऽ इति समासः, ततो विकारेऽनुदातलक्षणस्याञोऽपवादः, खञ्। घृतस्यैषा संज्ञेति। घृतस्यापि न सर्वस्य, किं तर्हि ? तस्यैवाविकृतगन्धरूपस्य। ह्यःशब्देन कालप्रत्यासतिप्रतिपादनाद् नवनीतं हैयङ्गवीनमुत्यते, घृतशब्दोऽपि तत्रैव प्रयुक्तः ॥
सिद्धान्तकौमुदी
ह्योगोदोहस्य हियङ्गुरादेशः विकारार्थे खञ् च निपात्यते । दुह्यत इति दोहः क्षीरम् । ह्योगोदोहस्य विकारो हैयङ्गवीनं नवनीतम् ॥
हैयंगवीनं संज्ञायाम् - हैयङ्गवीनम् । ह्रसित्यव्ययं पूर्वेद्यरित्यर्थे । तत्रोत्पन्नो गोदोहः=गोपयः-ह्रोगोदोहः । तस्मात्षष्ठन्ताद्विकारार्थे खञि ईनादेशे प्रकृतेर्हियङ्गु इत्यादेशे ओर्गुणे अवादेशे आदिवृद्धौहैयङ्गवीन॑मिति भवतिसंज्ञायामिति भाष्यम् । तदाह — ह्रोगोदोहस्येत्यादिना । नवनीतमिति । भाष्ये तुहैयङ्गवीनं घृत॑मिति दृश्यते ।तत्तु हैयङ्गवीनं स्याद् ह्रोगोदोहोद्भवं घृत॑मित्यमरः ।
हैयंगवीनं संज्ञायाम् - हैयंगबीनम् । ह्रोगोदोहस्येति । गोर्दोहो गोदोहः । षष्ठीसमासः । तेन सह ह्रस्शब्दस्यसुप्सुपे॑ति समासः । ततो विकारे अनुदात्तलक्षणस्याऽञोऽपवादः खञ् । अत्र ह्रस्शब्देन कालप्रत्यासत्तिर्विवक्षिता । नवनीतमिति । यद्यिपि वृत्तौघृत॑मित्युक्तं, तथैव चामरेणा॑पि — -॒तत्तु हैयङ्गवीनं यद् ह्रोगोहोद्भवं घृत॑मित्युक्तम्, तथापि घृतशब्देन नवतीतमेव विवक्षितमिति हरदत्तग्रन्थानुरोधेनेदमुक्तम् ।
लघुसिद्धान्तकौमुदी
ह्रोगोदोहशब्दस्य हियङ्गुरादेशः विकारार्थे खञ्च निपात्यते। दुह्यत इति दोहः क्षीरम्। ह्रोगोदोहस्य विकारः - हैयङ्गवीनं नवनीतम्॥
महाभाष्यम्
हैयङ्गवीनं संज्ञायाम् (2040) (निपातनार्थजिज्ञासाभाष्यम्) हैयङ्गवीनम् इति किं निपात्यते? (5910 निपातनार्थबोधकवार्तिकम्।। 1 ।।) - ह्योगोदोहस्य हियङ्ग्वादेशः संज्ञायां तस्य विकारे - (भाष्यम्) ह्योगोदोहस्य हियङ्ग्वादेशो निपात्यते संज्ञायां विषये तस्य विकारः इत्येतस्मिन्नर्थे। ह्योगोदोहस्य विकारः ‐ हैयङ्गवीनं घृतम्। संज्ञायामिति किमर्थम्? ह्योगोदोहस्य विकार ‐ उदश्वित् ‐ अत्र मा भूदिति।।