Page loading... Please wait.
5|2|15 - अनुग्वलंगामी
॥ तस्मै पाणिनये नमः ॥
5|2|15
SK 1816
अनुग्वलंगामी   🔊
सूत्रच्छेदः
अनुगु (अव्ययम्) , अलंगामी (प्रथमैकवचनम्)
अनुवृत्तिः
खः  5|2|6 (प्रथमैकवचनम्)
अधिकारः
प्रत्ययः  3|1|1 परश्च  3|1|2 आद्युदात्तश्च  3|1|3 ङ्याप्प्रातिपदिकात्  4|1|1 तद्धिताः  4|1|76 समर्थानां प्रथमाद्वा  4|1|82
सम्पूर्णसूत्रम्
"अनुगु अलङ्गामी" (इति) खः
सूत्रार्थः
"अनुगु" शब्दात् "अलङ्गामी (पर्याप्तम् गच्छति)" अस्मिन् अर्थे ख-प्रत्ययः भवति ।
"अनुगु" इति किञ्चन अव्ययम् । "गोः पश्चात्" इत्यस्मिन् अर्थे "अनु" अव्ययेन सह अव्ययीभावसमासं कृत्वा "अनुगु" शब्दः सिद्ध्यति । अस्मात् "अनुगु" शब्दात् "अलम् (= पर्याप्तम्) गच्छति" अस्मिन् अर्थे ख-प्रत्ययः भवति ।
यथा -

अनुगु अलङ्गामी (= पर्याप्तं गच्छति)
= अनुगु + ख
→ अनुगु + ईन [आयनेयीनीयियः फढखच्छघां प्रत्ययादीनाम् 7|1|2 इति ख-प्रत्ययस्य ईन-आदेशः]
→ अनुगो + ईन [ओर्गुणः 6|4|146 इति गुण-एकादेशः]
→ अनुगव् + इन [एचोऽयवायावः 6|1|78 इति अव्-आदेशः]
→ अनुगवीन

यः गोपालः धेनूनाम् रक्षणार्थम् तेभ्यः पश्चात् बहु दूरं यावत् गच्छति, धेनूभ्यः अवधानम् न त्यजति, तस्य निर्देशार्थम् "अनुगवीन" शब्दस्य प्रयोगः क्रियते । A गोपाल who closely / appropriately follows the herd of cows wherever they go and does not leave the cows alone is referred as अनुगवीनः ।
One-line meaning in English
Will be updated soon.
काशिकावृत्तिः
गोः पश्चादनुगु। अनुगुशब्दादलङ्गामी इत्येतस्मिन्नर्थे खः प्रत्ययो भवति। अनुगु पर्याप्तं गच्छति अनुगवीनः गोपालकः।
Text Unavailable. Please use feedback link below to provide the text if you have.
अलङ्गगामीति। ठ्सुप्यजातौऽ इति णिनिः। गोः पश्चादनुस्विति। पश्चादर्थेऽव्ययीभावः, उपसर्जनह्रस्वः। पर्याप्तमिति। क्रियाविशेषणमेव। अनुग्विति। ततश्च द्वितीयान्तात्प्रत्ययः। कृद्योगलक्षणा तु षष्ठी क्रियाविशेषणान्न भवति, तद्यथा--शोबनं पाचक इति ॥
सिद्धान्तकौमुदी
अनुगु गोः पश्चात्पर्याप्तं गच्छति अनुगवीनो गोपालः ॥
अनुग्वलंगामी - अनुग्वलंगामी । "अनुगु" इत्यविभक्तिको निर्देशः । गोः पश्चादिति विग्रहे पश्चादर्थे अनोरव्ययीभावे ह्यस्वत्वे अनुगुशब्दः । तस्मादलङ्गामीत्यर्थे खः स्यादित्यर्थः । अत्र "अनुगु" इत्यस्य क्रियाविशेषणत्वाद्द्वितीयैव समर्थविभक्तिरिति हरदत्तः । कृद्योगषष्ठीत्यन्ये ।अलङ्गामी॑त्यत्र अलंशब्दस्य विवरणं — पर्याप्तमिति । क्रियाविशेषणम् ।
अनुग्वलंगामी - अनुग्वलं ।ख॑इत्यनुवर्तते । अनुगुशब्दात्अलंगामी॑त्यस्मिन्नर्थे खः स्यात् । गोः पश्चादिति । पश्चादर्थेऽव्ययीभावः । पर्याप्तिमिति । क्रियाविशेषणम् । अत्र हरदत्तः — -अनुग्वित्यस्य क्रियाविसेषणत्वाद्द्वितीयान्तादिह प्रत्ययः । न चालङ्गामीत्यस्यसुप्यजातौ॑इति णिनिप्रत्ययान्ततया कृद्योगलक्षणा षष्ठी स्यादिति वाच्यं, क्रियाविशेषणात्तदप्रवृत्तेः,शोभनं पाचक॑इत्यादौ तथादर्शनादित्याह । अत्र केचित् — -धातूपात्तव्यापारजन्यफलाश्रयत्वं यत्र तन्मुख्यं कर्म, यत्र तु व्यापारजन्यत्वमात्रं तदौपचारिकम् । ततश्चतण्डुलाना पाचक॑इत्यत्र मुख्ये कर्मणि कृद्योगलक्षणा षष्ठी भवति ।मृदु पाचकः॑शोभनं पाचक॑इत्यत्र तु सा न भवति, फलव्यापारयोः क्रियाकर्मभावव्यवहारे सत्यपि फलस्योपचारिककर्मत्वात्, तद्विशेषणत्वाच्च मृद्वादेरिति तस्याशयैत्याहुः । अन्ये त्वेवं तर्हि तुल्यन्यायेन क्रियाविशेषणाद्द्वितीययाया अप्यप्रवृत्तिः स्यात् । तस्मात्तदर्ह मिति निर्देशादनित्या कृद्योगषष्ठीति क्रियाविशेषणात्सान स्वीक्रियत इति हरदत्ताशयः कथं चिद्वर्णनीय इत्याहुः । वस्तुतस्तु पश्चादर्थेऽव्ययीभावोऽयमिति निर्बिवादम् । पश्चादिति चाऽस्तत्यर्थे निप#आतितम् । तच्च यद्यपि विभक्तित्रयसाधारणं तथापीह योग्यताबलात्सप्तम्यर्थवृत्तिः । अतस्तस्य कर्मत्वाऽयोगात्प्रथमान्तादेवेह प्रत्यय इति वक्तुमुचितम् । कृद्योगलक्षणषष्ठीशङ्काऽप्यत एव नेति बोध्यम् ।
लघुसिद्धान्तकौमुदी
-
महाभाष्यम्
Text Unavailable. Please use feedback link below to provide the text if you have.