Page loading... Please wait.
5|2|130 - वयसि पूरणात्‌
॥ तस्मै पाणिनये नमः ॥
5|2|130
SK 1936
वयसि पूरणात्‌   🔊
सूत्रच्छेदः
वयसि (सप्तम्येकवचनम्) , पूरणात् (पञ्चम्येकवचनम्)
अनुवृत्तिः
अस्मिन्  5|2|94 (प्रथमैकवचनम्) , इति  5|2|94 (अव्ययम्) , अस्ति  5|2|94 (क्रियापदम्) , अस्य  5|2|94 (षष्ठ्येकवचनम्) , तत्  5|2|94 (प्रथमैकवचनम्) , इनिः  5|2|128 (प्रथमैकवचनम्)
अधिकारः
प्रत्ययः  3|1|1 परश्च  3|1|2 आद्युदात्तश्च  3|1|3 ङ्याप्प्रातिपदिकात्  4|1|1 तद्धिताः  4|1|76 समर्थानां प्रथमाद्वा  4|1|82
सम्पूर्णसूत्रम्
"तत् अस्य, अस्मिन् अस्ति इति" (इति) पूरणात् वयसि इनि
सूत्रार्थः
"अस्य अस्ति" तथा "अस्मिन् अस्ति" एतयोः अर्थयोः प्रथमासमर्थेभ्यः पूरणप्रत्ययान्तशब्देभ्यः वयसः निर्देशं कर्तुम् "इनि" प्रत्ययः भवति ।
"अस्य अस्ति" तथा "अस्मिन् अस्ति" एतयोः अर्थयोः सर्वेभ्यः प्रातिपदिकेभ्यः तदस्यास्त्यस्मिन्निति मतुँप् 5|2|94 इत्यनेन औत्सर्गिकरूपेण मतुँप्-प्रत्ययः भवति । अस्य अपवादस्वरूपेण पूरणप्रत्ययान्तशब्देभ्यः वयसि अभिधेये (to indicate an age) वर्तमानसूत्रेण "इनि" प्रत्ययः विधीयते । यथा -

1. पञ्चमः मासः अस्य अस्ति सः पञ्चमी शिशुः । A five-month old baby.
2. अष्टमम् वर्षम् अस्य अस्ति सः अष्टमी कुमारः । An eight year old boy.

विशेषः -
1. पूरणप्रत्ययान्तशब्दाः सर्वे अदन्ताः सन्ति । एतेभ्यः "अस्य अस्ति" अस्मिन् अर्थे अत इनिठनौ 5|2|115 इत्यने "इनि" तथा "ठन्" द्वयोरपि प्रत्यययोः प्राप्तयोः वर्तमानसूत्रेण पुनः "इनि" प्रत्ययविधानं क्रियते, येन "ठन्" प्रत्ययस्य निषेधः भवति ।
2. यत्र वयसः निर्देशः नास्ति, तत्र वर्तमानसूत्रस्य प्रयोगः न भवति । यथा - पञ्चमः स्वरः विद्यते यस्मिन् सः पञ्चमवान् रागः ।
One-line meaning in English
Will be updated soon.
काशिकावृत्तिः
इनिरनुवर्तते। पूरणप्रत्ययान्तात् प्रातिपदिकातिनिः प्रत्ययो भवति मत्वर्थे वयसि द्योत्ये। पञ्चमो ऽस्य अस्ति मासः संवत्सरो वा पञ्चमी उष्ट्रः। नवमी। दशमी। सिद्धे सति नियमार्थं वचनम्, इनिरेव भवति, ठन् न भवति इति। वयसि इति किम्? पञ्चमवान् ग्रामरागः।
`वयसि द्योत्ये` इति। कथं पुनर्वयो द्योत्यते, यदि पञ्चमादयः शब्दाः काले वत्र्तमानाः प्रत्ययमुत्पादयन्ति। अत एव तेषां काले वृतिंत दर्शयितुमाह--`पञ्चमो मासोऽस्यास्ति` इति। `सिद्धे सति` इत्यादि। पूरणप्रत्ययानामकारन्तत्वादिनिः सिद्ध एव, तस्मिन्? सिद्धे पुनरिवं वचनं नियमार्थं ज्ञायत इति। `इनिरेव भवति` इति। नियमस्य स्वरूपं दर्शयति॥
मासः संवत्सरो वेति। प्रकरणादिवशात्पञ्चमादिशब्दस्य काले वृत्तिः, ततश्च ठ्वयसि द्योत्येऽ इति विशेषणं तत्रोपपन्नमिति भावः ॥
सिद्धान्तकौमुदी
पूरणप्रत्ययान्तान्मत्वर्थे इनिः स्याद्वयसि द्योत्ये । मासः संवत्सरो वा पञ्चमोऽस्यास्तीति पञ्चमी उष्ट्रः । ठन्बाधनार्थमिदम् । वयसि किम् । पञ्चमवान्ग्रामः ॥
वयसि पूरणात् - वयसि पूरणात् ।अत इनिठना॑वित्येव इनिसिद्धेः किमर्थमिदिमित्यत आह — ठनादिबाधनार्थमिति ।
Text Unavailable. Please use feedback link below to provide the text if you have.
लघुसिद्धान्तकौमुदी
-
महाभाष्यम्
Text Unavailable. Please use feedback link below to provide the text if you have.