Page loading... Please wait.
5|2|13 - अद्यश्वीनाऽवष्टब्धे
॥ तस्मै पाणिनये नमः ॥
5|2|13
SK 1814
अद्यश्वीनाऽवष्टब्धे   🔊
सूत्रच्छेदः
अद्यश्वीन (लुप्तप्रथमान्तनिर्देशः) अवष्टब्धे (सप्तम्येकवचनम्)
अनुवृत्तिः
विजायते  5|2|12 (सप्तम्येकवचनम्)
अधिकारः
प्रत्ययः  3|1|1 परश्च  3|1|2 आद्युदात्तश्च  3|1|3 ङ्याप्प्रातिपदिकात्  4|1|1 तद्धिताः  4|1|76 समर्थानां प्रथमाद्वा  4|1|82
सम्पूर्णसूत्रम्
"अवष्टब्धे विजायते" (इति) अद्यश्वीनः (निपात्यते)
सूत्रार्थः
"अद्य श्वः वा विजायते" अस्मिन् अर्थे "अद्यश्वीन" शब्दः निपात्यते ।
वर्तमानसूत्रेण "अद्यश्वीन" इति शब्दः निपात्यते । "अवष्टब्धे (= समीपकाले, in very near future) विजायते (= गर्भं धारयति / जन्म ददाति , becomes pregnant / gives birth)" अस्मिन् अर्थे अस्य शब्दस्य प्रयोगः भवति । अत्र "अद्य वा श्वो वा विजायते" इति विग्रहवाक्यं स्वीकृत्य तस्मात् ख-प्रत्ययान्तस्य "अद्यश्वीन"शब्दस्य निपातनम् क्रियते ।

उदाहरणम् - "इयम् गौः अद्यश्वीना अस्ति" । इयम् गौः अद्य वा श्वः वा प्रसविष्यति - इति आशयः ।

स्मर्तव्यम् -
1. केचन पण्डिताः अस्मिन् सूत्रे "विजायते" इत्यस्य अनुवृत्तिम् न स्वीकुर्वन्ति । अतः तेषाम् मतेन या काऽपि क्रिया "अद्य वा श्वः वा" भविष्यति, तस्याः निर्देशः "अद्वश्वीन" इत्यनेन भवितुम् अर्हति । यथा, अद्यश्वीनम् मरणम् ; अद्यश्वीना परीक्षा ; अद्यश्वीनः वियोगः - आदयः ।

2. अस्मिन् सूत्रे "अवष्टब्ध" इति शब्दः प्रयुज्यते । अयम् शब्दः "अव + स्तम्भ्" इत्यत्र क्त-प्रत्ययान्तरूपम् अस्ति । "निकटम् प्राप्तः / आपन्नः" अस्मिन् अर्थे अयम् शब्दः प्रयुज्यते ।
One-line meaning in English
Will be updated soon.
काशिकावृत्तिः
विजायते इति वर्तते। अद्यश्वीन इति निपात्यते अवष्टब्धे विजने, आसन्ने प्रसवे। आविदूर्ये हि मूर्धन्यो विधीयते अवाच् च आलम्बनाऽविदूर्ययोः 8|3|68 इति। अद्य वा श्वो वा विजायते ऽद्यश्वीना गौः। अद्यश्वीना वडवा। केचित् तु विजायते इति न अनुवर्तयन्ति, अवष्टब्धमात्रे निपातनम् इत्याहुः। अद्यश्वीनं मरणम्, अद्यश्वीनो वियोगः इति।
`अवष्टब्धे विजन आसन्ने प्रसवे` इति। अत्र पूर्वयोः पदयोरुत्तराभ्यां यथाक्रममर्थाख्यानम्॥
अवष्टब्ध, विजन--इत्येतयोर्यथाक्रमं विवरणम्--आसन्ने प्रसव इति। कथं पुनरवष्टब्धशब्दस्यासन्नमर्थः ? इत्याह--आविदूर्ये हीति। यद्यप्यालम्बनेऽपि षत्वं विधीयते; तथापि विजनस्यालम्बनत्वासम्भवादाविदूर्यमेवार्थः। किं पुनरत्र निपात्यते ? अद्य वा विश्वो वेति वार्थे समासः खप्रत्ययः, टिलोपस्त्वव्ययत्वादेव सिद्धः। अद्यश्वीना वडवेति। विजायत इत्यस्यानुकूलतया स्त्रीलिङ्गमुदाहृतम्, न पुनः सूत्रे स्त्रीलिङ्गनिर्द्देशः। अद्यश्वीनो गोसमूहः, अद्यश्वीनं गोमण्डलमित्यत्रापीष्ठत्वात्। ????????? ह्रस्वान्तस्याविभिक्तिको निर्देशः। केचित्विति। तेषां यथाभिधानं क्रियाध्याहारः। अवष्टब्धमात्रे इति। भवत्याद्यर्थेऽपीत्यर्थः। अद्यस्वीनं मरणमिति। अद्य वा श्वो वा भविष्यतीत्यत्रार्थे प्रत्ययः ॥
सिद्धान्तकौमुदी
अद्य श्वो वा विजायते अद्यश्वीना वडवा । आसन्नप्रसवेत्यर्थः । केचित्तु विजायत इति नानुवर्तयन्ति । अद्यश्वीनं मरणम् । आसन्नमित्यर्थः ॥
अद्यश्वीनाऽवष्टब्धे - अद्यआईनाऽवष्टब्धे ।अद्यआईने॑त्यविभक्तको निर्देशः । अवष्टब्धम्ासन्नम् ।अवाच्चालम्बनाविदूर्ययो॑रित्याविदूर्ये स्तन्भेः षत्वविधानात् । अद्य आओ वा विजायत इत्यर्थे अद्य आसिति समुदायात्खः स्यादासन्नत्वे गम्ये इत्यर्थः । अद्यआईना वडवेति । अद्य वा आओ वेति वार्थे निपानात्समासः । खे सति "अव्ययानां भमात्रे" इति टिलोपः । सूत्रे अद्यआईनेति टाबन्तनिर्देशे तु अद्यआईनो गोसमूहः, अद्यआईनां गोमण्डलमिति न स्यात् ।
अद्यश्वीनाऽवष्टब्धे - अद्य आओ वेति । निपातनाद्वाऽर्थे समासोऽयमिति भावः ।अवाच्चालम्बने॑ति सूत्रेण आविदूर्ये स्तन्भेः षत्वविधानादवष्टब्धशब्द आसन्नपरः ।विजायते॑इति हि वर्तते । स च गर्भविमोचनार्थकः । तदाह — -आसन्नप्रसतेत्यर्थ इति ।
लघुसिद्धान्तकौमुदी
-
महाभाष्यम्
Text Unavailable. Please use feedback link below to provide the text if you have.