Page loading... Please wait.
5|2|112 - रजःकृष्यासुतिपरिषदो वलच्
॥ तस्मै पाणिनये नमः ॥
5|2|112
SK 1919
रजःकृष्यासुतिपरिषदो वलच्   🔊
सूत्रच्छेदः
रजस्-कृषि-आसुति-परिषदः (पञ्चम्येकवचनम्) , वलच् (प्रथमैकवचनम्)
अनुवृत्तिः
इति  5|2|94 (अव्ययम्) , अस्मिन्  5|2|94 (सप्तम्येकवचनम्) , अस्ति  5|2|94 (क्रियापदम्) , अस्य  5|2|94 (षष्ठ्येकवचनम्) , तत्  5|2|94 (प्रथमैकवचनम्)
अधिकारः
प्रत्ययः  3|1|1 परश्च  3|1|2 आद्युदात्तश्च  3|1|3 ङ्याप्प्रातिपदिकात्  4|1|1 तद्धिताः  4|1|76 समर्थानां प्रथमाद्वा  4|1|82
सम्पूर्णसूत्रम्
"तत् अस्य, अस्मिन् अस्ति इति" (इति) रजस्-कृषि-आसुति-परिषदः वलच्
सूत्रार्थः
"अस्य अस्ति" तथा "अस्मिन् अस्ति" एतयोः अर्थयोः "रजस्", "कृषि", "आसुति" तथा "परिषद्" एतेभ्यः शब्देभ्यः प्रथमासमर्थेभ्यः "वलच्" प्रत्ययः भवति ।
"अस्य अस्ति" तथा "अस्मिन् अस्ति" एतयोः अर्थयोः सर्वेभ्यः प्रातिपदिकेभ्यः तदस्यास्त्यस्मिन्निति मतुँप् 5|2|94 इत्यनेन मतुँप्-प्रत्ययः भवति । अस्य अपवादरूपेण चतुर्भ्यः शब्देभ्यः अनेन सूत्रेण वलच्-प्रत्ययः भवति । क्रमेण पश्यामः -

1. रजः (impurity) अस्य अस्मिन् वा अस्ति = रजस् + वलच् → रजस्वल । स्त्रीत्वे अजाद्यतष्टाप् 4|1|4 इति टाप् - रजस्वला । यथा - रजस्वला स्त्री ।
2. कृषि (agriculture / cultivation) अस्य अस्मिन् वा अस्ति = कृषि + वलच् → कृषीवल । यथा - कृषीवलः वैश्यः । अत्र वले 6|3|118 इति अङ्गस्य दीर्घादेशः भवति ।
3. आसुति (brew / distillation) अस्य अस्मिन् वा अस्ति = आसुति + वलच् → आसुतीवल । यथा - आसुतीवलः शङ्कुः । अत्रापि वले 6|3|118 इति अङ्गस्य दीर्घादेशः भवति ।
4. परिषद् (council / conference) अस्य अस्मिन् वा अस्ति = परिषद् + वलच् → परिषद्वल । यथा - परिषद्वलः राजा ।

अत्र एकम् वार्त्तिकं ज्ञेयम् - वलच्प्रकरणे "अन्येभ्योऽपि दृश्यते" इति वक्तव्यम् । इत्युक्ते, "अस्य अस्ति" तथा "अस्मिन् अस्ति" एतयोः अर्थयोः अनेभ्यः केभ्यश्चन शब्देभ्यः अपि "वलच्" प्रत्ययः भवति । यथा -
अ) भ्राता अस्य अस्ति सः भ्रातृवलः ।
आ) उत्साहः अस्य अस्मिन् वा अस्ति सः उत्साहवलः ।
(इ) पिता अस्य अस्ति सः पितृवलः ।
एतेषु उदाहरणेषु वले 6|3|118 इति अङ्गस्य दीर्घादेशः न भवति, यतः तत्र "संज्ञायाम्" इति अनुवृत्तिः स्वीक्रियते (इत्युक्ते, विशिष्टेभ्यः शब्देभ्यः एव वले 6|3|118 इत्यनेन अङ्गस्य दीर्घादेशः भवति, सर्वेभ्यः न) ।

विशेषः - अनेन सूत्रेण जायमानानाम् शब्दानाम् विशिष्टेषु अर्थेषु एव प्रयोगः भवति । यथा - "रजस्वल" शब्दस्य स्त्रियाः विषये एव प्रयोगः क्रियते ।
One-line meaning in English
Will be updated soon.
काशिकावृत्तिः
रजःप्रभृतिभ्यः प्रातिपदिकेभ्यः वलच् प्रत्ययो भवति मत्वर्थे। रजस्वलास्त्री। कृषीवलः कुटुम्बी। आसुतीवलः शौण्दिकः। परिषद्वलो राजा। वले 6|3|118 इति दीर्घत्वम्। इतिकरणो विषयनियमार्थः सर्वत्र सम्बध्यते। तेन इह न भवति, रजो ऽस्मिन् ग्रामे विद्यते इति। वलच्प्रकरणे ऽन्येभ्यो ऽपि दृश्यत इति वक्तव्यम्। भ्रातृवलः। पुत्रवलः। उत्साहवलः।
रजःशब्दात्? `अस्मायामेधारुआजो विनिः` 5|2|120 इति विनौ प्राप्ते, इतरेभ्यस्तु मतुपि वलज्विधीयते। `वलच्प्रकरणे` इत्यादि। वप्रत्ययस्य व्याख्यानेनेदमपि व्याख्यातप्रायम्। अत्र `वले` 6|3|118 इति दीर्घत्वं कस्मान्न भवति? `वनगिर्योः संज्ञायाम्` 6|3|116 इत्यतः संज्ञाग्रहणानुवृत्तेः॥
आसुतीवल इति। ठ्षुञ् अभिषवेऽ, क्तिन्, आसुतिःउअभिषवः। परिषदूल इति। परितः सीदन्तीति परिषत्, ठ्सत्सूद्विषऽ इत्यादिना क्विप्, ठ्सदिरप्रतेःऽ इति षत्वम्। पर्षच्छब्दमन्ये पठन्ति, ठ्शदिभसोऽदिःऽ बाहुलकात्पृषेरपि भवति--ठ्पर्षदेषा दशावराऽ इति हि दृश्यते; ठ्पार्षदकृतिरेषा तत्र भवताम्ऽ ठ्सर्ववेदपार्षदं हीदं शास्त्रम्ऽ इति च भाष्ये। ठ्पर्षद्वलामहाब्रह्मौरागतैः कठकाश्रमात्ऽ इति च भट्टिकाव्ये। परिषच्छब्दस्तु प्रसिद्ध एव--ठ्सहस्रशः समेतानां परिषत्वं न विद्यतेऽ इति मनुः। अत्र च सूत्रे उभयोरपि उभयथा सूत्रप्रणयनात्। भ्रातृवल इति । ठ्वलःऽ इत्यत्राण्ग्रहणानुवतेर्दीर्घाभावः। पुत्रवलः, उत्साहवल इत्यत्र त्वसंज्ञयां दीर्घाभावः। संज्ञायां तु दीर्घत्वम्, ठ्वलःऽ इत्यत्र हि ठ्वनगिर्योः संज्ञायाम्ऽ इत्यतः ठ्सज्ञायाम्ऽ इत्यनुवर्तते ॥
सिद्धान्तकौमुदी
रजस्वला स्त्री । कृषीवलः । वले (कौमुदी-1040) इति दीर्घः । आसुतीवलः । शौण्डिकः । परिषद्वलः । पर्षदितिपाठान्तरम् । पर्षद्वलम् ॥ ।अन्येभ्योऽपि दृश्यते (वार्तिकम्) ॥ भ्रातृवलः । पुत्रवलः । शत्रुवलः । वले (कौमुदी-1040) इत्यत्र संज्ञायामित्यनुवृत्तेर्नेह दीर्घः ॥
रजःकृष्यासुतिपरिषदो वलच् - रजःकृषि । रजस्, कृषि, आसुति, परिषद् एभ्यो मत्वर्थे वलच्स्यादित्यर्थः । आसुतीवल इति ।षुञ् अभिषवे॑ । आङ्पूर्वात्स्त्रियां क्तिन् । "वले" इति दीर्घः ।अन्येभ्योऽपीति । वार्तिकमिदम् ।रजः कृषी॑त्यादिसूत्रोपात्तादन्येभ्योऽपि वलच्दृश्यत इत्यर्थः । भ्रातृवलः । "ढ्रलोपे" इत्यतोऽण इत्यनुत्तेः "वले" इति न दीर्घः । पुत्रवल इत्यादौ "वले" इति दीर्घमाशङ्क्याह — वले इत्यत्रेति ।
रजःकृष्यासुतिपरिषदो वलच् - आसुतीवल इति ।षुञ् अभिषवे॑ । क्तिन् । आसुतिरभिषवः । परिषद्वल इति । परितः सीदतीति परिषत् ।सत्सूद्विषे॑त्यादिना क्विप् ।सदिरप्रते॑रिति षत्वम् । पाठान्तरमिति ।शृदृभसोऽदिः॑इत्यदिप्रत्ययो बाहुलकात् पृषेरपि भवति । तथा च भाष्यं — — -॒पार्षदकृतिरेषा तत्रभवतां॑सर्ववेदपार्षदं हीदं शास्त्र॑मिति च । भट्टिस्त्वाह — -॒पर्षद्बलान्महाब्राहृऐराट नैकटिकाश्रमा॑निति ।पर्षदेषा दसावरे॑ति मनुः ।अन्येभ्योऽपि दृश्यते । भ्रातृवल इति ।वले॑ इत्यत्राऽण्ग्रहणानुवृत्तेर्नेह दीर्घः । पुत्रवलादौ तु स्यात्तत्राह — -संज्ञायामित्यनुवृत्तेरिति ।वनगिर्यो ॑रिति सूत्रादिति भावः ।
लघुसिद्धान्तकौमुदी
-
महाभाष्यम्
रजःकृष्यासुतिपरिषदो वलच् (2130) (वलच्प्रत्ययाधिकरणम्) (5777 उपसंख्यानवार्तिकम्।। 1 ।।) - वलच्प्रकरणेऽन्येभ्योऽपि दृश्यते - (भाष्यम्) वलच्प्रकरणे अन्येभ्योऽपि दृश्यत इति वक्तव्यम्। भ्रातृवलः। पुत्रवलः। उत्सङ्गवलः।।