Page loading... Please wait.
5|2|111 - काण्डाण्डादीरन्नीरचौ
॥ तस्मै पाणिनये नमः ॥
5|2|111
SK 1918
काण्डाण्डादीरन्नीरचौ   🔊
सूत्रच्छेदः
काण्ड-अण्डात् (पञ्चम्येकवचनम्) , ईरन्-ईरचौ (प्रथमाद्विवचनम्)
अनुवृत्तिः
इति  5|2|94 (अव्ययम्) , अस्मिन्  5|2|94 (सप्तम्येकवचनम्) , अस्ति  5|2|94 (क्रियापदम्) , अस्य  5|2|94 (षष्ठ्येकवचनम्) , तत्  5|2|94 (प्रथमैकवचनम्)
अधिकारः
प्रत्ययः  3|1|1 परश्च  3|1|2 आद्युदात्तश्च  3|1|3 ङ्याप्प्रातिपदिकात्  4|1|1 तद्धिताः  4|1|76 समर्थानां प्रथमाद्वा  4|1|82
सम्पूर्णसूत्रम्
"तत् अस्य, अस्मिन् अस्ति इति" (इति) काण्ड-अण्डात् ईरन्-ईरचौ
सूत्रार्थः
"अस्य अस्ति" तथा "अस्मिन् अस्ति" एतयोः अर्थयोः प्रथमासमर्थात् "काण्ड"शब्दात् ईरन्-प्रत्ययः तथा "अण्ड"शब्दात् ईरच्-प्रत्ययः भवति ।
"अस्य अस्ति" तथा "अस्मिन् अस्ति" एतयोः अर्थयोः सर्वेभ्यः प्रातिपदिकेभ्यः तदस्यास्त्यस्मिन्निति मतुँप् 5|2|94 इत्यनेन मतुँप्-प्रत्ययः भवति । अस्य अपवादरूपेण "काण्ड" (stem) शब्दात् "ईरन्" प्रत्ययः तथा "अण्ड" (sphere, egg) अस्य अस्ति" अस्मात् शब्दात् "ईरच्" प्रत्ययः भवति ।

अ) काण्डम् अस्य अस्मिन् वा अस्ति सः = काण्ड + ईरन् → काण्डीरः ।
आ) अण्डम् अस्य अस्मिन् वा अस्ति सः = अण्ड + ईरच् → अण्डीरः ।

विशेषः -
1. ईरन् तथा ईरच् - द्वयोः अपि प्रत्यययोः समानमेव रूपं भवति, परन्तु तत्र स्वरभेदः दृश्यते । "ईरन्" प्रत्ययान्तः "काण्डीर" शब्दः ञ्नित्यादिर्नित्यम् 6|1|197 इत्यनेन आद्युदात्तः भवति, तथा च "ईरच्" प्रत्ययान्तः "अण्डीर" शब्दः तद्धितस्य 6|1|164 इत्यनेन अन्तोदात्तत्वं प्राप्नोति ।

2. अस्मिन् सूत्रे "ईरन् + ईरच्" इत्यत्र ङमो ह्रस्वादचि ङमुण् नित्यम् 8|3|32 इत्यनेन "ईरच्" इत्यस्य ईकारस्य नुट्-आगमः भवति, अतः "ईरन्निरच्" इत्यत्र द्वौ नकारौ श्रूयेते ।
One-line meaning in English
Will be updated soon.
काशिकावृत्तिः
काण्ड अण्ड इत्येताभ्यां यथासङ्ख्यम् ईरन्नीरचौ प्रत्ययौ भवतो मत्वर्थे। काण्दीरः। अण्दीरः।
इनिठनोरपवादोऽयम्॥
Text Unavailable. Please use feedback link below to provide the text if you have.
सिद्धान्तकौमुदी
काण्डीरः । आण्डीरः ॥
काण्डाण्डादीरन्नीरचौ - काण्डाण्डादीरन्नीरचौ । काण्ड, आण्ड-आभ्यां ईरन्, ईरच् इति प्रत्ययौ मत्वर्थे स्त इत्यर्थः ।
Text Unavailable. Please use feedback link below to provide the text if you have.
लघुसिद्धान्तकौमुदी
-
महाभाष्यम्
Text Unavailable. Please use feedback link below to provide the text if you have.