Page loading... Please wait.
5|1|98 - तेन यथाकथाचहस्ताभ्यां णयतौ
॥ तस्मै पाणिनये नमः ॥
5|1|98
SK 1762
तेन यथाकथाचहस्ताभ्यां णयतौ   🔊
सूत्रच्छेदः
तेन (तृतीयैकवचनम्) , यथाकथाच-हस्ताभ्याम् (पञ्चमीद्विवचनम्) , ण-यतौ (प्रथमाद्विवचनम्)
अनुवृत्तिः
कार्यम्  5|1|97 (प्रथमैकवचनम्) , दीयते  5|1|97 (क्रियापदम्)
अधिकारः
प्रत्ययः  3|1|1 परश्च  3|1|2 आद्युदात्तश्च  3|1|3 ङ्याप्प्रातिपदिकात्  4|1|1 तद्धिताः  4|1|76 प्राग्वतेष्ठञ्  5|1|18 समर्थानां प्रथमाद्वा  4|1|82
सम्पूर्णसूत्रम्
"तेन दीयते, कार्यम्" (इति) यथाकथाच-हस्ताभ्याम् ण-यतौ
सूत्रार्थः
"दीयते" तथा "कार्यम्" एतयोः अर्थयोः "यथाकथाच" शब्दात् ण-प्रत्ययः तथा च "हस्त" शब्दात् यत्-प्रत्ययः भवति ।
"यथाकथाच" इति किञ्चन अव्ययम् , "अनादरेण" इति तस्य अर्थः । अस्मात् शब्दात् तृतीयासमर्थात् "दीयते" तथा कार्यम्" एतयोः अर्थयोः ण-प्रत्ययः भवति । तथा च, "हस्त" शब्दात् एतयोः द्वयोः अर्थयोः "यत्" प्रत्ययः क्रियते ।

उदाहरणम् -
1. यथाकथाच दीयते कार्यम् वा तत् याथाकथाचम् ।
2. हस्तेन दीयते कार्यं वा हस्त्यम् ।

ज्ञातव्यम् -
1. तत्र च दीयते कार्यं भववत् 5|1|96 इत्यस्मात् सूत्रात् अत्र "दीयते" तथा "कार्यम्" एतौ अर्थौ स्वीक्रियेते , परन्तु समर्थविभक्तिः न अनुवर्तति । अस्मिन् सूत्रे "तेन" इति तृतीयासमर्थविधानम् कृतम् अस्ति, अतः अनेन सूत्रेण "तेन दीयते" तथा "तेन कार्यम्" अस्मिन् अर्थे एव प्रत्ययविधानम् कर्तव्यम् ।

2. अनेन सूत्रेण द्वौ अर्थौ उच्येते - "तेन दीयते", तथा च "तेन कार्यम्" । प्रातिपदिकौ अपि अत्र द्वौ दत्तौ - "यथाकथाच" तथा "हस्त" । प्रत्ययौ अपि च द्वौ एव - ण तथा यत् । तर्हि अत्र "यथासङ्ख्यत्वम्" भवति वा - इति प्रश्नः जायते । अस्य उत्तरम् काशिकाकारः ददाति - "दीयते, कार्यम् इत्येतयोरर्थयोः प्रत्येकम् अभिसम्बधः, यथासङ्ख्यं न इष्यते" । इत्युक्ते, अर्थस्य विषये अत्र यथासङ्ख्यम् न इष्यते, केवलम् प्रातिपदिकस्य प्रत्ययस्य च विषये इष्यते । इत्युक्ते, "यथाकथाच" इत्यस्मात् प्रातिपदिकात् द्वयोः अपि अर्थयोः ण-प्रत्ययः कर्तव्यः, तथैव च "हस्त" इत्यस्मात् प्रातिपदिकात् अपि द्वयोः एव अर्थयोः "यत्" प्रत्ययः कर्तव्यः ।
One-line meaning in English
Will be updated soon.
काशिकावृत्तिः
दीयते, कार्यम् इति वर्तते। तेन इति तृतीयासमर्थाभ्यां यथाकथाचहस्तशब्दाभ्यां यथासङ्ख्यं णयतौ प्रत्ययौ भवतः। दीयते, कार्यम् इत्येतयोरर्थयोः प्रत्येकम् अभिसम्बधः, यथासङ्ख्यं न इष्यते। यथाकथाचशब्दो ऽव्ययसमुदायो ऽनादरे वर्तते। तृतीयार्थमात्रं च अत्र संभवति, न तु तृतीया समर्थविभक्तिः। यथाकथाच दीयते कार्यं वा याथाकथाचम्। हस्तेन दीयते कार्यं वा हस्त्यम्।
`यथासंख्यं नेष्यते` इति। अल्पाच्तरस्य हस्तशब्दस्य परनिपातो लक्षणव्यभिचारस्य वचनहेतुः। `तृतीयार्थमात्रञ्चात्र सम्भवति` इति। तृतीयार्थस्य गम्यमानत्वात्। तथा हि--यथाकथाच दत्तमित्युक्ते, अनादरेण दत्तमिति गम्यते। `न तृतीयासमर्थविभक्तिः` इति। यथाकथाचशब्दसय वाक्यत्वात्। प्रत्यस्तु वचनसामथ्र्याद्वाक्यादपि भवत्येव॥
तृतीयासमर्थाभ्यामिति। तृतीयार्थयुक्ताभ्यामित्यर्थः। तथा च यथाकथाचशब्दं प्रति वक्ष्यति--तृतीयार्थमात्रं च सम्भवतीति हस्तशब्दे तु तृतीयान्तत्वमेव सम्भवतीति प्रत्येकमर्थसम्बन्ध इति। ननु यथासंख्यं प्राप्नोति ? तत्राह--यथासंख्यमत्र नेष्यते इति। प्रत्ययौ तु प्रति यथासंख्यं भवत्येव, अत्र च व्याख्यानमेव शरणम्। तृतीयार्थमात्रं च सम्भवतीति। अर्थस्तावत्सम्भवति--यथाकथाच दतमित्युक्ते, अनदरेण दतमिति प्रतीतेस्तावन्मात्रमेव सम्भवति। मात्रशब्दस्य व्यवच्छेद्यं दर्शयति--न त्विति। यथाकथाचशब्दस्य वाक्यत्वात्। प्रत्ययस्तु वचनसामर्थ्याद्वाक्यादपि भवति ॥
सिद्धान्तकौमुदी
यथाकथाचेत्यव्ययसंघातात्तृतीयान्ताद्धस्तशब्दाच्च यथासंख्यं णयतौ स्तः ॥ । अर्थाभ्यां तु यथासंख्यं नेष्यते ॥ यथाकथाच दीयते कार्यं वा याथाकथाचम् । अनादरेण देयं कार्यं वेत्यर्थः । हस्तेन दीयते कार्यं वा हस्त्यम् ॥
तेन यथाकथाचहस्ताभ्यां णयतौ - तेन यथा । अर्थाभ्यामिति । प्रकृत्योः प्रत्ययोश्च यथासङ्ख्यम्, नतु दीयते कार्यमित्यनयोरित्यर्थः, वल्याख्यानादिति भावः ।
Text Unavailable. Please use feedback link below to provide the text if you have.
लघुसिद्धान्तकौमुदी
-
महाभाष्यम्
Text Unavailable. Please use feedback link below to provide the text if you have.