Page loading... Please wait.
5|1|8 - अजाविभ्यां थ्यन्
॥ तस्मै पाणिनये नमः ॥
5|1|8
SK 1669
अजाविभ्यां थ्यन्   🔊
सूत्रच्छेदः
अज-अविभ्याम् (सप्तम्येकवचनम्) , थ्यन् (प्रथमैकवचनम्)
अनुवृत्तिः
हितम्  5|1|5 (प्रथमैकवचनम्) , तस्मै  5|1|5 (चतुर्थ्येकवचनम्)
अधिकारः
प्रत्ययः  3|1|1 परश्च  3|1|2 आद्युदात्तश्च  3|1|3 ङ्याप्प्रातिपदिकात्  4|1|1 तद्धिताः  4|1|76 प्राक्क्रीताच्छः  5|1|1 समर्थानां प्रथमाद्वा  4|1|82
सम्पूर्णसूत्रम्
"तस्मै हितम्" (इति) अज-अविभ्याम् थ्यन्
सूत्रार्थः
"हितम्" अस्मिन् अर्थे चतुर्थीसमर्थात् "अज"शब्दात् "अवि"शब्दात् च थ्यन्-प्रत्ययः भवति ।
चतुर्थीसमर्थात् "अज"शब्दात् तथा "अवि" (= सूर्यः / ईश्वरः) शब्दात् "हितम्" अस्मिन् अर्थे थ्यन्-प्रत्ययः भवति ।

1. अजाय हितम् अजथ्यम् पुष्पम् । अज + थ्यन् → अजथ्य । स्त्रीत्वे टाप् - अजथ्या यूथिः (jasmine flower).
2. अवये हितम् अविथ्यम् चन्दनम् । अवि + थ्यन् → अविथ्य ।

ज्ञातव्यम् - प्रत्यये विद्यमानः इत्संज्ञकः नकारः स्वरार्थः अस्ति । नित्-प्रत्ययान्तशब्दाः ञ्नित्यादिर्नित्यम् 6|1|197 इत्यनेन आद्युदात्ताः भवन्ति ।
One-line meaning in English
Will be updated soon.
काशिकावृत्तिः
अज अवि इत्येताभ्यां थ्यन् प्रत्ययो भवति तस्मै हितम् इत्येतस्मिन् विषये। छस्य अपवादः। अजथ्या यूथिः। अविथ्या।
अजशब्दोऽयमिह पुंल्लिङ्ग उपात्तः; अविशब्दस्य ध्यन्तशब्दस्यापूर्वनिपातात्। आबन्तस्य ग्रहणे ह्रदिशब्दस्य पूर्वनिपातः स्यात्। अदन्तस्य ग्रहणे `द्वन्द्वे धि` 2|2|32 इत्येतस्य बाधितत्वात्? `अजाद्यदन्तम्` 2|2|33 इत्यजब्दस्य पूर्वनिपातो युज्यते। तस्मात्? पुंल्लिङ्गस्य ग्रहणम्। तथा व `प्रातिपदिकग्रहणे लिङ्गविशिष्टस्यापि ग्रहणं भवति` (व्या।प।29) इति स्त्रीलिङ्गादपि प्रत्ययो भवत्येव-अजाभ्यो हितमजथ्यम्। `तसिलादिष्वाकृत्वसुचः` 6|3|34 इति पुंवद्भावः। परिसंख्यायन्ते हि तत्र तसिलादयः, तेषाञ्च मध्ये परिसंख्यातौ
अजशब्दोऽयमिह पुंल्लिङ्ग उपातः, अत एव ठ्द्वन्द्वे घिऽ इत्यविशब्दस्य पूर्वनिपातं बाधित्वा ठजाद्यदन्तम्ऽ इत्यजशब्दस्य पूर्वनिपातः कृतः, ठ्प्रातिपदिकग्रहणे लिङ्गविशिष्टस्यापि ग्रहणम्ऽ इति स्त्रीलिङ्गादपि थ्यन्भवत्येव--अजायै हितमजथ्यम्, ठ्तसिलादिषु थ्यन्तालौऽ इति परिगणनात्पुंवद्भावः ॥
सिद्धान्तकौमुदी
अजथ्यायूथिः । अविथ्या ॥
अजाविभ्यां थ्यन् - अजाविभ्यां थ्यन् । अजश्च अविश्चेति द्वन्द्वः । अविशब्दस्य धित्वेऽपिअजाद्यदन्त॑मित्यजशब्दस्य पूर्वनिपातः । अजथ्या यूथिरिति । अजेभ्योऽजाभ्यो वा हितेत्यर्थः । लिङ्गविशिष्यपरिभाषा अजाशब्दादपि थ्यन् ।तसिलादिष्वि॑ति पुंवत्त्वम् । अविथ्येति । अविभ्यो हितेत्यर्थः । स्त्रीत्वं लोकात् ।
अजाविभ्यां थ्यन् - अजादिभ्याम् । अजशब्द इह पुंलिङ्ग उपात्तः । अतएवद्वन्द्वे घी॑त्यविशब्दस्य पूर्वनिपातं बाधित्वाअजाद्यदन्त॑मिति अजशब्दस्य पूर्वनिपातः कृतः ।प्रातिपदिकग्रहणे लिङ्गविशिष्टस्यापी॑ति स्त्रीलिङ्गादपि थ्यन् । तसिलादिषु थ्यनः परिगणनात्पुंवद्भावे रूपं तुल्यम् । अजथ्येति । अजेभ्यो आजाङ्यो वा हितेति विग्रहः ।
लघुसिद्धान्तकौमुदी
-
महाभाष्यम्
Text Unavailable. Please use feedback link below to provide the text if you have.