Page loading... Please wait.
5|1|53 - आढकाचितपात्रात्‌ खोऽन्यतरस्याम्
॥ तस्मै पाणिनये नमः ॥
5|1|53
SK 1719
आढकाचितपात्रात्‌ खोऽन्यतरस्याम्   🔊
सूत्रच्छेदः
आढक-आचित-पात्रात् (पञ्चम्येकवचनम्) , खः (प्रथमैकवचनम्) , अन्यतरस्याम् (सप्तम्येकवचनम्)
अनुवृत्तिः
तद्  5|1|51 (द्वितीयैकवचनम्) , पचति  5|1|52 (क्रियापदम्) , अवहरति  5|1|52 (क्रियापदम्) , सम्भवति  5|1|52 (क्रियापदम्)
अधिकारः
प्रत्ययः  3|1|1 परश्च  3|1|2 आद्युदात्तश्च  3|1|3 ङ्याप्प्रातिपदिकात्  4|1|1 तद्धिताः  4|1|76 प्राग्वतेष्ठञ्  5|1|18 आर्हादगोपुच्छसंख्यापरिमाणाट्ठक्  5|1|19 समर्थानां प्रथमाद्वा  4|1|82
सम्पूर्णसूत्रम्
"तत् सम्भवति , अवहरति, पचति" (इति) आढक-आचित-पात्रात् अन्यतरस्याम् खः
सूत्रार्थः
सम्भवति, अवहरति, पचति - एतेषु अर्थेषु द्वितीयासमर्थेभ्यः आढक / आचित / पात्र - एतेभ्यः शब्देभ्यः ख-प्रत्ययः विकल्पेन भवति ।
आढक (= unit of measuring grain ), आचित (= unit of measurement, equivalent to 10 भाराः ), पात्र (= vessel, unit of capacity) - एतानि सर्वाणि विशिष्टानि परिमाणानि । एतेषां विषये सम्भवत्यवहरति पचति 5|1|52 अस्मिन् अर्थे औत्सर्गिकरूपेण ठञ्-प्रत्यये प्राप्ते ; तं बाधित्वा विकल्पेन ख-प्रत्ययः अपि भवति । पक्षे औत्सर्गिकः ठञ् तु भवत्येव । यथा -

1. आढकम् सम्भवति / अवहरति / पचति सः आढकीनः आढकिकः वा ।

प्रक्रिया -
आढक + ख
→ आढक + ईन [आयनेयीनीयियः फढखच्छघां प्रत्ययादीनाम् 7|1|2 इति ख्-इत्यस्य ईन्-आदेशः]
→ आढक् + ईन [यस्येति च 6|4|148 इति अकारलोपः]
→ आढकीन ।

पक्षे - आढक + ठञ्
→ आढक + इक [तद्धितेष्वचामादेः 7|2|117 इति आदिवृद्धिः, ठस्येकः 7|3|50 इति इक्-आदेशः]
→ आढक् + इक [यस्येति च 6|4|148 इति अकारलोपः]
→ आढकिक
स्त्रीत्वे - "ख"प्रत्ययान्तशब्दात् अजाद्यतष्टाप् 4|1|4 इति टाप्-प्रत्ययः भवति, तथा च ठञ्-प्रत्ययान्तशब्दात् टिड्ढाणञ्.. 4|1|15 इति ङीप्-प्रत्ययः भवति । आढकं परिमाणम् अस्य सा आढकीना आढकिकी वा ।

तथैव -
2. आचितं सम्भवति / अवहरति / पचति सः आचितीनः, आचितिकः । स्त्रीत्वे - आचितीना, आचितिकी ।
3. पात्रं सम्भवति / अवहरति / पचति सः पात्रीणः, पात्रिकः । स्त्रीत्वे - पात्रिणी, पात्रिकी ।

वाक्येषु प्रयोगः -
1. "आढकीनः कटाहः" - एकम् आढकम् यावत् एव यस्य प्रमाणम् अस्ति, तस्मात् अधिकम् न, सः आढकीनः कटाहः ।
2. "आढकीना माता" - सा माता या एकम् आढकम् यावत् धान्यस्य एकत्रीकरणं करोति ।
3. "आढकीनः पाचकः - सः पाचकः यः एकम् आढकम् यावत् धान्यम् पचते ।

ज्ञातव्यम् - "आचित" शब्दस्य "loaded / collected" इति अपि कश्चन अर्थः अस्ति । तथैव, "पात्र" शब्दस्य अपि "व्याप्तिः" (यथा - नद्याः पात्रम्) इति अपि कश्चन अर्थः अस्ति । परन्तु "आढक" शब्दस्य केवलं "परिमाण" इत्येव अर्थः विद्यते, अतः अस्मिन् सूत्रे "आढक" इत्यस्य साहचर्येण आचित-शब्दस्य तथा पात्र-शब्दस्यापि "परिमाण" अयमेव अर्थः स्वीक्रियते । इत्युक्ते, केवलं परिमाणवाची यौ आचित/पात्रशब्दौ, तयोर्विषये एव वर्तमानसूत्रस्य प्रसक्तिः अस्ति ।
One-line meaning in English
Will be updated soon.
काशिकावृत्तिः
आढकाऽचितपात्रशदेभ्यो द्वितीयासमर्थभ्यो ऽन्यतरस्यां संभवादिष्वर्थेषु खः भवति। ठञो ऽपवादः। पक्षे सो ऽपि भवति। आढकं संभवति अवहरति पचति वा आढकीना, आढकिकी। आचितीना, आचितिकी। पात्रीणा, पात्रिकी।
Text Unavailable. Please use feedback link below to provide the text if you have.
ठञोऽपवाद इति। न ठकः, आढकादीनां परिमाणत्वात्। पात्रं भाजनमप्यस्ति, तस्य तु सम्भवत्यादिभिः सम्बन्धानुपपतेः, आढकाचितसाहचर्यच्च परिमाणस्यैव ग्रहणम् ॥
सिद्धान्तकौमुदी
पक्षे ठञ् । आढकं संभवति अवहरति पचति वा आढकीना-आढकिकी । अचितीना । आचितिकी । पात्रीणा पात्रीकी ॥
आढकाचितपात्रात् खोऽन्यतरयाम् - आढकाचित । आढक, आचित, पात्र — एभ्यो द्वितीयान्तेभ्य सम्भवत्यवहरतिपचतीत्यर्थेषु खो वा स्यादित्यर्थः । पक्षे ठञिति । "आर्हाता" इत्यत्रः परिमाणपर्युदासान्न ठगिति भावः ।
Text Unavailable. Please use feedback link below to provide the text if you have.
लघुसिद्धान्तकौमुदी
-
महाभाष्यम्
Text Unavailable. Please use feedback link below to provide the text if you have.