Page loading... Please wait.
5|1|5 - तस्मै हितम्
॥ तस्मै पाणिनये नमः ॥
5|1|5
SK 1665
तस्मै हितम्   🔊
सूत्रच्छेदः
तस्मै (चतुर्थ्येकवचनम्) , हितम् (प्रथमैकवचनम्)
अनुवृत्तिः
-
अधिकारः
प्रत्ययः  3|1|1 परश्च  3|1|2 आद्युदात्तश्च  3|1|3 ङ्याप्प्रातिपदिकात्  4|1|1 तद्धिताः  4|1|76 प्राक्क्रीताच्छः  5|1|1 समर्थानां प्रथमाद्वा  4|1|82
सम्पूर्णसूत्रम्
"तस्मै हितम्" (इति) समर्थानाम् प्रथमात् परः छ-प्रत्ययः
सूत्रार्थः
चतुर्थीसमर्थात् "हितम्" अस्मिन् अर्थे यथाविहितं प्रत्ययः भवति ।
"हितम्" इत्युक्ते "योग्यम् / आवश्यकम् / हितकारकम् / उपयोगी / उपयुक्तम् " । "हितम्" अस्मिन् अर्थे चतुर्थीसमर्थात् प्रातिपदिकात् औत्सर्गिकरूपेण छ-प्रत्ययः भवति । आयनेयीनीयियः फघखच्छघां प्रत्ययादीनाम् 7|1|2 इत्यनेन छ-प्रत्ययस्य ईय-आदेशः भवति ।

यथा -
1. वत्साय हितम्
= वत्स + छ
→ वत्स + ईय [आयनेयीनीयियः फघखच्छघां प्रत्ययादीनाम् 7|1|2 इत्यनेन छ-प्रत्ययस्य ईय-आदेशः ]
→ वत्स् + ईय [यस्येति च 6|4|148 इति अकारलोपः]
→ वत्सीय
वत्साय हितः वत्सीयः गोधुक् । धेनोः अपत्यार्थम् यावत् दुग्धम् आवश्यकम् तावत् अवशेषय्य परिशिष्टं दुग्धम् यः दोग्धि, सः गोधुक् "वत्सीयः" नाम्ना ज्ञायते ।

2.पटाय हितम्
= पट + छ
→ पट + ईय
→ पट् + ईय
→ पटीय
पटाय हितः पटीयः तन्तुः ।
One-line meaning in English
Will be updated soon.
काशिकावृत्तिः
तस्मै इति चतुर्थीसमर्थाद् ह्तम् इत्येतस्मिन्नर्थे यथाविहितं प्रत्ययो भवति। वत्सेभ्यो हितो गोधुक् वत्सीयः। अवत्सीयः। पटव्यम्। गव्यम्। हविष्यम्। अपूप्यम्। अपूपीयम्।
एतदेव ज्ञापकम्-हितयोगे चतुथ्र्यस्तीति। तेन यदुक्तम्-`हितयोगे चतुर्थी वक्तव्या` (वा। 123) इत्येतदुपपननं भवति॥
तस्मै इति। ठ्हितयोगे चतुर्थी वक्तव्याऽ इति चतुर्थी। अपर आह-अयमेव निर्देशो ज्ञापको हितयोगे चतुर्थी भवतीत्यस्येति, तच्चिन्त्यम्; ठ्चतुर्थी चाशिष्यायुष्यमद्रभद्रकुशलसुखार्थहितैःऽ इति अशिषि विषयविशेषे हितयोगे चतुर्थ्याः सम्भवात् ॥
सिद्धान्तकौमुदी
वत्सेभ्यो हितो वत्सीयो गोधुक् । शङ्कवे हितं शङ्कव्यं दारु । गव्यम् । हविष्यम् ॥
तस्मै हितम् - तस्मै हितम् । असमिन्नर्थे चतुथ्र्यन्ताद्यथाविहितं प्रत्ययाः स्युः । वत्सीय इति । छे रूपम् । यो गोधुग्वत्सेभ्यः पयः शिष्ट्वा दोग्धि स एवमुच्यते । शङ्कव्यमिति । शङ्कवे हितमित्यर्थः । उवर्णान्तत्वाद्यत् । गव्यमिति । गोभ्यो हितं तृणादिकमित्यर्थः । गवादिलक्षणो यत् । हविष्यमिति । हविषे हितमित्यर्थः । हविःशब्दो गवादिः ।विभाषा हवि॑रित्यत्र तु हविर्विशेषवाचिनामेव ग्रहणं, व्याख्यानात् ।
तस्मै हितम् - ॒हविरपूपादिभ्यो विभाषाया उगवादिभ्यो यत्पूर्वविप्रतिषेधेन॑ । सक्तव्या धानाः । चस्व्यास्तण्डुलाः । चरुर्नाम हविरिति काशिका । स्थालीवचनस्य चरुशब्दस्य तत्रत्ये हविषि उपचाराद्वृत्तिरिति कैयटादयः ।
लघुसिद्धान्तकौमुदी
प्राक् क्रीतादित्येव। उवर्णान्ताद्गवादिभ्यश्च यत् स्यात्। छस्यापवादः। शङ्कवे हितं शङ्कव्यं दारु। गव्यम्। (नाभि नभं च)। नभ्योऽक्षः। नभ्यमञ्जनम्॥तस्मै हितम्॥ वत्सेभ्यो हितो वत्सीयो गोधुक्॥
महाभाष्यम्
Text Unavailable. Please use feedback link below to provide the text if you have.