Page loading... Please wait.
5|1|105 - ऋतोरण्
॥ तस्मै पाणिनये नमः ॥
5|1|105
SK 1769
ऋतोरण्   🔊
सूत्रच्छेदः
ऋतोः (पञ्चम्येकवचनम्) , अण् (प्रथमैकवचनम्)
अनुवृत्तिः
प्राप्तम्  5|1|104 (प्रथमैकवचनम्) , अस्य  5|1|104 (षष्ठ्येकवचनम्) , तत्  5|1|104 (प्रथमैकवचनम्)
अधिकारः
प्रत्ययः  3|1|1 परश्च  3|1|2 आद्युदात्तश्च  3|1|3 ङ्याप्प्रातिपदिकात्  4|1|1 तद्धिताः  4|1|76 प्राग्वतेष्ठञ्  5|1|18 समर्थानां प्रथमाद्वा  4|1|82
सम्पूर्णसूत्रम्
"तत् अस्य प्राप्तम्" इति ऋतोः अण्
सूत्रार्थः
"अस्य प्राप्तम्" अस्मिन् अर्थे प्रथमासमर्थात् "ऋतु"शब्दात् अण् प्रत्ययः भवति ।
प्रथमासमर्थात् "ऋतु"शब्दात् "प्राप्तः" (निकटः आगतः) अस्मिन् अर्थे "यस्य ऋतुः प्राप्तः" तस्य निर्देशं कर्तुम् अण् प्रत्ययः भवति । यथा, ऋतुः प्राप्तः अस्य पुष्पस्य तत् आर्तवम् पुष्पम् (The flower that is about to blossom - इत्यर्थः) । प्रक्रिया इयम् -
ऋतु + अण्
→ आर्तु + अ [तद्धितेष्वचामादेः 7|2|117 इति आदिवृद्धिः । ऋकारस्य वृद्धिः आकारः, स च उरण् रपरः 1|1|51 इति रपरः]
→> आर्तो + अ [ओर्गुणः 6|4|146 इति गुणः]
→ आर्तव [एचोऽयवायावः 6|1|78 इति अवादेशः]

ज्ञातव्यम् - अस्मिन् सूत्रे "ऋतु" इत्यनेन शब्दस्वरूपम् गृह्यते, न हि ऋतुवाचकः शब्दः (यथा वसन्त-ग्रीष्मादयः) ।

अत्र एकम् वार्त्तिकम् ज्ञातव्यम् - तदस्य प्रकरणे उपवस्त्रादिभ्यः उपसङ्ख्यानम् । इत्युक्ते, "तदस्य प्राप्तम्" अस्मिन् अर्थे "उपवस्तृ", "प्राशितृ" एताभ्याम् अपि अण्-प्रत्ययः भवति । उपवस्ता (यः उपवासं करोति सः) प्राप्तः अस्य उपवासस्य सः औपवस्त्रः उपवासः (A convoluted way of saying that the "fast" has obtained its doer). । प्राशिता (यज्ञे देवाय दीयमानः अंशः) प्राप्तः अस्य सः प्राशित्रः यज्ञः ।
One-line meaning in English
Will be updated soon.
काशिकावृत्तिः
तदस्य प्राप्तम् इत्यनुवर्तते। ऋतुशब्दात् तदिति प्रथमासमर्थातस्य इति षष्ठ्यर्थे अण् प्रत्ययो भवति तदस्य प्राप्तम् इत्येतस्मिन् विषये। ऋतुः प्राप्तो ऽस्य आर्तवं पुष्पम्। तदस्य प्रकरणे उपवस्त्रादिभ्यः उपसङ्ख्यानम्। उपवस्ता प्राप्तो ऽस्य औपवस्त्रम्। प्राशिता प्राप्तो ऽस्य प्राशित्रम्।
वसन्तोऽस्य पुष्पदेरृतुः प्राप्तः, स तस्य जनकत्वात्? प्रयोजको भवतीति `प्रयोजनम्` 5|1|108 इति ठञि प्राप्ते सत्ययमारभ्यते॥
तपवस्ता प्राप्तोऽस्तेति। उपवत्साऊपवासस्य कर्ता स प्राप्तोऽस्य औपवस्त्रमूपवासः, प्राशित्रमुब्रह्मभागः ॥
सिद्धान्तकौमुदी
ऋतुः प्राप्तोऽस्य आर्तवम् ॥ उपवस्त्रादिभ्य उपसंख्यानम् (वार्तिकम्) ॥ उपवस्ता प्राप्तोऽस्य औपवस्त्रम् । प्राशिता प्राप्तोऽस्य प्राशित्रम् ॥
ऋतोरण् - ऋतोरण् । प्राप्तमित्येव । प्राप्तोऽस्येत्यर्थे प्रथमान्तादृतोरणित्यर्थः । आर्तवमिति । अणि ओर्गुणः, आदिवृद्धिः । रपरत्वम् ।
ऋतोरण् - आर्तवमिति ।पुष्प॑मित्यादि विशेष्यं बोध्यम् ।
लघुसिद्धान्तकौमुदी
-
महाभाष्यम्
Text Unavailable. Please use feedback link below to provide the text if you have.