Page loading... Please wait.
4|4|81 - हलसीराट्ठक्
॥ तस्मै पाणिनये नमः ॥
4|4|81
SK 1633
हलसीराट्ठक्   🔊
सूत्रच्छेदः
हल-सीरात् (पञ्चम्येकवचनम्) , ठक् (प्रथमैकवचनम्)
अनुवृत्तिः
वहति  4|4|76 (क्रियापदम्) , तत्  4|4|76 (द्वितीयैकवचनम्)
अधिकारः
प्रत्ययः  3|1|1 परश्च  3|1|2 आद्युदात्तश्च  3|1|3 ङ्याप्प्रातिपदिकात्  4|1|1 तद्धिताः  4|1|76 प्राग्घिताद्यत्  4|4|75 समर्थानां प्रथमाद्वा  4|1|82
सम्पूर्णसूत्रम्
"तत् वहति" इति हलसीरात् ठक्
सूत्रार्थः
"वहति" अस्मिन् अर्थे द्वितीयासमर्थात् "हल"शब्दात् "सीर"शब्दात् च ठक्-प्रत्ययः भवति ।
"हल" तथा "सीर" एते द्वे कृषिकार्ये प्रयुक्ते साधने । एतयोः विषये "वहति" अस्मिन् अर्थे ठक्-प्रत्ययः भवति ।

1. हलम् वहति सः = हल + ठक् → हालिक ।
2. सीरम् वहति सः = सीर + ठक् → सैरिक ।

ज्ञातव्यम् - वस्तुतः "हलम् वहति सः" = "हलस्य वोढा" इति स्थिते तस्येदम् 4|3|120 इत्यत्र पाठितेन हलसीराट्ठक् 4|3|124 इत्यनेन अपि "हल"शब्दात् सीर"शब्दात् च ठक्-प्रत्ययः क्रियते । तर्हि वर्तमानसूत्रेण पुनः ठक्-प्रत्ययः किमर्थम् दीयते - इति प्रश्नः उपतिष्ठति । अस्य उत्तरार्थम् पदमञ्जरीकारः वदति - "आरम्भसामर्थ्यादत्रापि तदन्तविधिः, द्वैहालिकः, द्वैसीरिकः, त्रैसीरिक इति लुक् न भवति इति" । इत्युक्ते, अत्र ठक्-प्रत्ययस्य पुनर्ग्रहणम् तदन्तविधेः निदर्शनार्थम् क्रियते - येन "द्वौ हलौ वहति", "त्रीन् सीरान् वहति" - इत्यत्र अपि "तत् वहति" अस्मिन् अर्थे वर्तमानसू्त्रेण ठक्-प्रत्ययः स्यात् । यदि वर्तमानसूत्रम् न अभविष्यत्, तर्हि "द्वौ हलौ वहति सः" इत्यस्य स्थाने "द्वयोः हलयोः वोढा" इति परिवर्तनं कृत्वा तस्येदम् 4|3|120 इत्यनेन ठक्-प्रत्ययविधानम् अभविष्यत्, यस्य अग्रे द्विगोर्लुगनपत्ये 4|1|88 इत्यनेन लुक् अप्राप्स्यत, येन भिन्नं रूपम् ("द्विहल") इति अजनिष्यत । परन्तु अत्र "द्वैहलिक" इति रूपम् इष्यते, अतः वर्तमानसूत्रम् अत्र आवश्यकम् अस्ति ।"द्वयोः हलयोः वोढा" इत्यस्य विषये तु तस्येदम् 4|3|120 इत्यनेन ठक्-प्रत्ययविधानम् कृत्वा अग्रे द्विगोर्लुगनपत्ये 4|1|88 इत्यनेन लुकं कृत्वा "द्विहल" इत्येव सिद्ध्यति । इत्युक्ते, द्वयोः हलयोः वोढा = द्विहलः , परन्तु द्वे हले वहति सः द्वैहलिकः । एतादृशम् एकस्मिन्नेव अर्थे शब्दद्वयं सिद्ध्यति ।

स्मर्तव्यम् - "द्वयोः हलयोः वोढा" उत "द्वे हले वहति" - उभयत्र अपि तद्धितार्थः द्विगुः समासः क्रियते । इत्युक्ते, "द्विहल" शब्दस्य निर्माणम् तद्धितप्रक्रियायाम् एव भवति, प्रारम्भे न । केवलम् अस्यां स्थितौ एव द्वयोः अर्थयोः भिन्नरूपे जायेते । परन्तु "द्विहलस्य वोढा" / द्विहलं वहति" इति वाक्ये स्वीकुर्मश्चेत् अत्र द्विगुसमासः प्रारम्भे एव कृतः अस्ति - अतः अयं समाहार-द्विगुः अस्ति, न हि तद्धितार्थः द्विगुः । अस्य विषये तु तस्येदम् 4|3|120 इत्यस्य प्रयोगे द्विगोर्लुगनपत्ये 4|1|88 इत्यस्य प्रसक्तिः न विद्यते - अतः "द्विहलस्य वोढा" / द्विहलं वहति" उभयत्र "द्वैहलिक" एतदेव रूपम् सिद्ध्यति ।

संक्षेपेण -
1) हलस्य वोढा हालिकः । हलं वहति सः हालिकः । अत्र द्वयोः अर्थयोः समानं रूपं जायते ।
2) द्विहलस्य वोढा द्वैहलिकः । द्विहलं वहति सः द्वैहलिकः । अत्रापि द्वयोः अर्थयोः समानं रूपं जायते ।
3) द्वयोः हलयोः वोढा द्विहलः । द्वे हले वहति सः द्वैहलिकः । अत्र द्वयोः रूपयोः भेदं द्रष्टुं शक्यते ।
One-line meaning in English
Will be updated soon.
काशिकावृत्तिः
तद्वहति इत्येव। हलसीरशब्दाभ्यां द्वितीयास्मर्थाभ्यां वहति इत्येतस्मिन्नर्थे ठक् प्रत्ययो भवति। हलं वहति हालिकः। सैरिकः।
शकटादणेवोत्सर्गः कत्र्तव्यः। एवञ्च वाक्यं करिष्यामः; यता--- रथस्य वोञा रथ्य इति। न तत् विधीयते; तत्र प्रत्ययविधाने `द्विगोर्लुगनपत्ये` 4|1|88 इत्यनेन लुक् प्राप्नोति। अनेन पुनर्न प्राप्नोति, कस्मात्? `प्रागादीव्यतोऽण्` 4|1|83 #इत्यधिकारात्। ननु च क्रियामाणेऽपीह द्विगोरण् प्रत्ययो न प्राप्नोति, `ग्रहणवता प्रातिपदिकेन तदन्तविधिर्नास्ति` (व्या।प।89) इति? न; एतदेव हि `शकटादण्` 4|4|80 इत्यवमादिकं ज्ञापकं भवति तदन्तविधेरिति। तेन द्वैहलिकः, द्वैशकटः , द्वैसीरिक इत्येवमादिकं सिद्धं भवति॥
इह यो हलं वहति सरआआ च तस्यासौ वोढा भवति, तत्र तस्येदं हलसीराट्ठगित्येव हालिकः सौरिक इति सिद्धम्, नार्थोऽनेन ? अत्राहुः---आरम्भसामर्थ्यादत्रापि तदन्तविधिः, द्वैहालिकः, द्वैसीरिकः, त्रैसीरिक इति लुङ् न भवतीति ॥
सिद्धान्तकौमुदी
हलं वहति हालिकः । सैरिकः ॥
हलसीराट्ठक् - हलसीराट्ठक् । आभ्यां द्वितीयान्ताभ्यां वहतीत्यर्थे ठगित्यर्थः ।
हलसीराट्ठक् - हलसीरात् । ननुतस्येद॑मित्युपक्रमेहलसीताट्ठ॑गिति पठितम् । तथा च तेनैव शैषिकेण हालिकः सैरिक इति सिद्धौ किमनेनेति चेत् । सत्यम् । आरम्भसामथ्र्यादत्रापि तदन्तविधिः । तेन द्वैहलिको द्वैसीरिक इति भवति, शैषिके ठकि तु प्राग्दीव्यतीयो लुक् स्यात् । जायते अस्यां गर्भ इति व्युत्पत्तिमाश्रित्य आह — ।
लघुसिद्धान्तकौमुदी
-
महाभाष्यम्
Text Unavailable. Please use feedback link below to provide the text if you have.