Page loading... Please wait.
4|4|79 - एकधुराल्लुक् च
॥ तस्मै पाणिनये नमः ॥
4|4|79
SK 1631
एकधुराल्लुक् च   🔊
सूत्रच्छेदः
एकधुरात् (पञ्चम्येकवचनम्) , लुक् (प्रथमैकवचनम्) , च (अव्ययम्)
अनुवृत्तिः
तत्  4|4|76 (द्वितीयैकवचनम्) , वहति  4|4|76 (क्रियापदम्) , खः /  4|4|78 (प्रथमैकवचनम्)
अधिकारः
प्रत्ययः  3|1|1 परश्च  3|1|2 आद्युदात्तश्च  3|1|3 ङ्याप्प्रातिपदिकात्  4|1|1 तद्धिताः  4|1|76 प्राग्घिताद्यत्  4|4|75 समर्थानां प्रथमाद्वा  4|1|82
सम्पूर्णसूत्रम्
"तत् वहति" इति एकधुरात् खः लुक् च
सूत्रार्थः
"वहति" अस्मिन् अर्थे द्वितीयासमर्थात् एकधुरा-शब्दात् ख-प्रत्ययः भवति, तस्य च पक्षे लुक् भवति ।
"एकधुरा" (= एकः भारः) अस्मात् शब्दात् "वहति" अस्मिन् अर्थे ख-प्रत्ययः भवति, तस्य च लुक् भवति । अस्मिन् सूत्रे "च" इति उच्यते अतः "ख-प्रत्ययः अपि भवति, पक्षे च लुक् अपि भवति" इति अर्थः अत्र स्वीक्रियते । "यदि अत्र नित्यम् लुक् अभविष्यत्, तर्हि चकारस्य प्रयोजनम् नास्ति" एतत् मत्वा लुग्विधानम् विकल्पेन क्रियते ।

यथा - एकधुरां वहति सः = एकधुरा + ख → एकधुरीण । पक्षे लुक् - एकधुरां वहति सः एकधुरः (लुक्तद्धितलुकि 1|2|49 इति स्त्रीप्रत्ययस्य अपि लुक् भवति।)
One-line meaning in English
Will be updated soon.
काशिकावृत्तिः
तद् वहति इत्येव। एकधुराशब्दाद् द्वितीयासमर्थाद् वहति इत्येतस्मिन्नर्थे खः प्रत्ययो भवति, तस्य च लुग् भवति। वचनसमार्थ्यात् पक्षे लुग् विधीयते। एकधुराम् वहति एकधुरीणः, एकधुरः।
`एकधुरात्` इत्ययमपि शब्दरूपापेक्षया निर्देशः। अर्थापेक्षया हि परवल्लिङ्गता भवति। अत्रापि पूर्ववत् समाससमासान्तौ वेदितव्यौ। वचनसामथ्र्यात्पक्षे लुग्विधीयते। यदि हि नित्यो लुक् स्यात्, खस्य विधानमनर्थकं स्यात्, यत एव हि लुकं विदध्यात्।ननु चैकधुरशब्दात् केनचिद्विहितो न स्यात्, तस्य कथं लुक् शक्यते विज्ञातुम्? लुग्वचनादेव यतोऽपि विधिरनुगम्यत इत्यदोषः॥
एकधुरादिति निर्देशः सर्वधुरादित्यनेन व्याख्यातः । चकारेण खोऽनुकृष्यते, तेन स तावद्विधेयः, प्रत्ययादर्शनस्य च लुक् संज्ञा । न चान्योऽत्र प्रत्ययः, तेन खस्यैव लुग्विज्ञायते, तस्य यदि लुक् स्याच्चकारेणानुकृष्य विधानमनर्थकं स्यात् । एकधुराल्लुगिति वक्तव्यम्, लुक् स्वभावादनन्तरस्व खस्य प्राकरणिकस्य यतो वा विधिरनुमास्यते, तदाह---तस्य च तुग्भवतीति एकधुरीण इति । एकां धुरं वहतीति तद्धितार्थे समासः, तत्रोक्तोऽकारः समासान्तः, ततः खः ॥
सिद्धान्तकौमुदी
एकधुरां वहति एकधुरीणः । एकधुरः ॥
एकधुराल्लुक् च - एकधुराल्लुक् च । एकधुराशब्दाद्द्वितीयान्ताद्वहतीत्यर्थे खः स्यात् । तस्य पक्षे लुगित्यर्थः । एकधुरीणः । एकधुर इति । एकधुरां वहतीत्यर्थः ।
एकधुराल्लुक् च - एकधुराल्लुक् च । चात्खः । एवं च प्राकरणिकस्य यतो लुक्, खस्य तु विधानसामथ्र्याच्छ्रवणमिति फलितं, तदाह — -एकधुरीण इत्यादि ।
लघुसिद्धान्तकौमुदी
-
महाभाष्यम्
Text Unavailable. Please use feedback link below to provide the text if you have.