Page loading... Please wait.
4|4|72 - कठिनान्तप्रस्तारसंस्थानेषु व्यवहरति
॥ तस्मै पाणिनये नमः ॥
4|4|72
SK 1623
कठिनान्तप्रस्तारसंस्थानेषु व्यवहरति   🔊
सूत्रच्छेदः
कठिन-अन्त-प्रस्तार-संस्थानेषु (सप्तमीबहुवचनम्) , व्यवहरति क्रियापदम्
अनुवृत्तिः
तत्र  4|4|69 (अव्ययम्)
अधिकारः
प्रत्ययः  3|1|1 परश्च  3|1|2 आद्युदात्तश्च  3|1|3 ङ्याप्प्रातिपदिकात्  4|1|1 तद्धिताः  4|1|76 प्राग्वहतेष्ठक्  4|4|1 समर्थानां प्रथमाद्वा  4|1|82
सम्पूर्णसूत्रम्
"तत्र कठिनान्त-प्रस्तार-संस्थानेषु व्यवहरति" (इति) समर्थानां प्रथमात् परः ठक्-प्रत्ययः |
सूत्रार्थः
"व्यवहरति" अस्मिन् अर्थे सप्तमीसमर्थात् कठिनान्तशब्दात्, प्रस्तारशब्दात् तथा संस्थानशब्दात् ठक्-प्रत्ययः भवति ।
"व्यवहरति" इत्युक्ते "सम्यक् / यथायोग्यम् व्यवहारम् / आचरणम् करोति" । यस्य शब्दस्य अन्ते "कठिन" इति पदम् विद्यते, तस्मात् शब्दात्, "प्रस्तार" (=अवयवः / विभागः ) शब्दात् तथा च "संस्थान" (=संघटनम् / सन्निवेशः) शब्दात् "व्यवहरति" अस्मिन् अर्थे ठक्-प्रत्ययः भवति । उदाहरणानि एतानि -

1) यस्मिन् क्षेत्रे कठिनाः वंशाः (वेणवः) सन्ति, सः प्रदेशः "वंशकठिन" नाम्ना ज्ञायते । अस्मिन् क्षेत्रे यः सम्यक् रूपेण व्यवहारं करोति सः = वंशकठिन + ठक् → वांशकठिनिकः ।
2) यस्मिन् क्षेत्रे कठिनाः वर्ध्राः (चर्माणि) सन्ति, सः प्रदेशः "वर्ध्रकठिन" नाम्ना ज्ञायते । अत्र यः सम्यक् रूपेण व्यवहारं करोति सः = वर्ध्रकठिन + ठक् → वार्ध्रकठिनिकः ।
3) प्रस्तारे (विभागे) व्यवहरति सः प्रास्तारिकः ।
4) संस्थाने (संघटने) व्यवहरति सः सांस्थानिकः ।
One-line meaning in English
Will be updated soon.
काशिकावृत्तिः
तत्र इत्येव। कठिनशब्दान्तात् सप्तमीसमर्थात् प्रस्तारसंस्थानशब्दाभ्यां च ठक् प्रत्ययो भवति व्यवहरति इत्येतस्म्न्नर्थे। व्यवहारः क्रियातत्त्वम् यथा लौकिकव्यवहारः इति। वंशकठिने व्यवहरति वांशकठिनिकः चक्रचरः। वार्ध्रकठिनिकः। प्रास्तारिकः। सांस्थानिकः।
अल्पाच्तरस्य प्रस्तारशब्दस्य च पूर्वनिपातमकुर्वन्नेतत् सूचयति-- अन्यदपि कार्यं लक्षणप्राप्तं न भवति। तेन कठिनान्तशब्दस्य ग्रहणं न भवतीति कठिनशब्दान्तं प्रातिपदिकं गृह्रते। `{हरतिरयम्-- प्रांउ। पाठः} व्यवहरतिरयमस्ति पणिना समानार्थः-- यस्य `व्यवह्मपणोः समर्थयोः` 2|3|57 इत्यत्र ग्रहणम्, अस्ति विवादे-- व्यवहारे परिह्मतमिति, अस्ति च विक्षेपे शलाकां व्यवहरतीति, अस्ति च लौकिके क्रियातत्वे-- लौकिको व्यवहार इति। इह तु क्रियातत्त्वे वत्र्तमानस्य ग्रहणमित्येतद्दर्शयितुमाह--`व्यवहारः क्रियातत्त्वम्` इति। क्रियाया अविपरीतस्वभावत्वादि क्रियातत्त्वम्। `यथा` इत्यादि। लौकिको व्यवहार इत्यत्र यथा व्यवहारः क्रियातत्त्वे वत्र्तते, तथेहापि दर्शयति। क्रियातत्त्वे वत्र्तमानस्य ग्रहणम्। `तत्र` 4|4|69 इतिसप्तम्यधिकारे सप्तमीनिर्देशात् प्रसिद्ध्युपसंग्रहणं लभ्यते। `वांशकठिनिकश्छक्रचरःर` इति। यश्चक्रचरः सन्ननुष्ठेयां क्रियां शास्त्रोक्तमविगीता वंशकठिनेऽनुतिष्ठति स एवमुच्यते॥
व्यवहरति सम्भवति पणिना समानार्थः, आह हि---ठ्व्यवहृपणोः समर्थयोःऽ इति; अस्ति विवादे---व्यवहारे पराजित इति, अस्ति विक्षेपे---शलाकां व्यहरतीति, अस्ति क्रियातत्वे; तदिह चरमस्य ग्रहणं तद्धितस्वभावादित्याह---व्यवहारः क्रियातत्वमिति । यत्र देशे या क्रिया यथानुष्ठेया तत्र तस्यास्तथानुष्ठानमित्यर्थः । वंशाःउवेणवः कठिना यस्मिन्वंशकठिनो देशः । वर्ध्री उ चर्मविकारः कठिना अस्मिन्वर्ध्रकठिनः, आहिताग्न्यादित्वाद्विशेषणस्य परनिपातः । चक्रयुक्तेन शकटेन चरतीति चक्रचरः, स देशाननुक्रमेण चरन् तत्रानुष्ठेयाविपरीतं चरन्नेवमुच्यते । संस्थानप्रस्तारौ सन्निवेशौ ॥
सिद्धान्तकौमुदी
तत्रेत्येव । वंशकठिने व्यवहरति वांशकठिनिकः । वंशा वेणवः कठिना यस्मिन्देशे स वंशकठिनस्तस्मिन्देशे या क्रिया यथानुष्ठेया तां तथैवानुतिष्ठतीत्यर्थः । प्रास्तारिकः । सांस्थानिकः ॥
कठिनान्तप्रस्तारसंस्थानेषु व्यवहरति - कठिनान्तप्रस्तार । अस्मिन्नर्थे कठिनान्त, प्रस्तार, संस्थान एभ्यः सप्तम्यन्तेभ्यष्ठगित्यर्थः । वंशकठिनशब्दं विवृणोति — वंशा इति । व्यवहरणम्-उचितक्रिया । तदाह — यस्मिन्देशे इति । प्रस्तारसंस्थानशब्दौ अवयवसंनिवेशपर्यायौ ।
कठिनान्तप्रस्तारसंस्थानेषु व्यवहरति - कठिनान्त । प्रस्तारसंस्थानशब्दौ सन्निवेशपर्यायाविति बहवः । प्रस्तारो यज्ञः ।प्रे स्त्रोऽयज्ञे॑इति घञ् । संस्थानं संनिवेश इत्येके ।
लघुसिद्धान्तकौमुदी
-
महाभाष्यम्
Text Unavailable. Please use feedback link below to provide the text if you have.