Page loading... Please wait.
4|4|66 - तदस्मै दीयते नियुक्तम्
॥ तस्मै पाणिनये नमः ॥
4|4|66
SK 1617
तदस्मै दीयते नियुक्तम्   🔊
सूत्रच्छेदः
तत् (प्रथमैकवचनम्) , अस्मै (चतुर्थ्येकवचनम्) , दीयते क्रियापदम् नियुक्तम् (प्रथमैकवचनम्)
अनुवृत्तिः
-
अधिकारः
प्रत्ययः  3|1|1 परश्च  3|1|2 आद्युदात्तश्च  3|1|3 ङ्याप्प्रातिपदिकात्  4|1|1 तद्धिताः  4|1|76 प्राग्वहतेष्ठक्  4|4|1 समर्थानां प्रथमाद्वा  4|1|82
सम्पूर्णसूत्रम्
"तत् अस्मै नियुक्तम् दीयते" (इति) समर्थानाम् प्रथमात् परः ठक् प्रत्ययः
सूत्रार्थः
"नित्यरूपेण, अव्यभिचाररूपेण अस्मै दीयते" अस्मिन् अर्थे प्रथमासमर्थात् "ठक्" प्रत्ययः भवति ।
"नियुक्तम्" इत्युक्ते नियोगेन / अव्यभिचारेण / अवधारणया दत्तम् । यत्र कश्चन पदार्थः कस्मैचित् नियमम् अनुसृत्य दीयते (न हि भ्रष्टाचाररूपेण / व्यभिचाररूपेण), तत्र सः पदार्थः "नियुक्तम्" दीयते इति उच्यते । यथा, कार्यालये वित्तकोषे वा पङ्क्तौ यः प्रथमः तिष्ठति, तस्य कार्यम् आदौ क्रियते, ततः यः द्वितीयः तिष्ठति तस्य कार्यम् क्रियते - एतादृशम् नियमरूपेण क्रमेणैव कार्यम् भवति, पङ्क्तिम् उल्लङ्घ्य कार्यं न क्रियते, अतः अत्र "नियुक्तम्" कार्यम् भवति इत्युच्यते । अस्यां स्थितौ यस्य कार्यं क्रियते तस्य निर्देशं कर्तुम् वर्तमानसूत्रस्य प्रयोगः क्रियते । यथा -

1. अग्रे भोजनम् अस्मै नियुक्तं दीयते सः = अग्रभोजन + ठञ् → आग्रभोजनिकः । नियमम् अनुसृत्य यस्मै आदौ भोजनं दीयते सः आग्रभोजनिकः । अत्र "नियमः" इत्यनेन "अधिकारः" / "पङ्क्तौ क्रमाङ्कः" इति निर्दिश्यते ।

2. अपूपाः अस्मै नियुक्तम् दीयन्ते सः आपूपिकः ।
One-line meaning in English
Will be updated soon.
काशिकावृत्तिः
ततिति प्रथमासमर्थादस्मा इति चतुर्थ्यर्थ ठक् प्रत्ययो भवति यत् तत् प्रथमासमर्थं तच् चेद् दीयते नियुक्तम्। नियोगेन अव्यभिचारेण दीयते इत्यर्थः। अव्यभिचारो नियोगः। अग्रे भोजनम् अस्मै नियुक्तं दीयते आग्रभोजनिकः। आपूपिकः। शाष्कुलिकः। केचित् तु नियुक्तं नित्यम् आहुः। अपूपा नित्यम् अस्मै दीयन्ते आपूपिकः।
ननु च `तदसय् पण्यम्` 4|4|51 इत्यतस्तदिति प्रथमा समर्थविभक्तिरनुवर्तिष्यते, तदपार्थकं पुनः प्रथमासमर्थविभक्त्युपादानाम्; `अस्मै` इति प्रत्ययार्थोप्यपार्थक एव। तथा हि `अस्य` 4|4|51 इत्यनुवत्र्तते, तत्र `दीयतौ` इति इत्यभिसम्बन्धात्त्तु सम्परदानत्वेन भवितव्यम्। ततश्च शेषसम्बन्धे निवृत्ते चतुथ्र्यमत्र विपरिणम्यते, तस्मात् `दीयते नियुक्तम्` इत्येतावदेव वक्तव्यम्? अत्रोच्यते-- समर्थविभक्त्युपादानं तावत् पूर्वसूत्रे समर्थविभक्तिविशेषः प्रत्ययनुत्पादयतीत्यसय् सूचनार्थम्। तेनेह न भवति-- दुःखमस्याध्यने वृत्तम्, अजयोऽस्याध्ययने वृत्त इति। अपपाठ एव हि वृत्ते प्रत्यय इष्यते। दीयमाने न सर्वस्मात् चतुर्थी-- अरेः पृष्ठं ददातीति। स च षष्ठआ एव विषयोऽर्थः। षष्ठर्थं एव प्रत्ययो विज्ञायते, चतुथ्र्यन्ताद्यथा स्यात्। एवं `अस्मै` इति प्रत्ययार्थो निर्दिश्यते॥
अव्यभिचारोनियोग इति । अस्मिन्पक्षे नियुक्तमिति क्रियाविशेषणत्वात्कर्मणि द्वितीया । अग्रभोजनमस्मै नियुक्तं दीयत इति । यद्यग्रभोजनं दीयते तदास्मै एवेत्येष नियोगार्थः । तेन कदाचिल्लोपेऽपि न नियुक्तताया हानिः । केचित्विति । अत्र पक्षे नियुक्तमित्यन्तसंयोगे द्वितीया ॥
सिद्धान्तकौमुदी
अग्रभोजनं नियतं दीयते अस्मै आग्रभोजनिकः ॥
तदस्मै दीयते नियुक्तम् - तदस्मै दीयते नियतम् । अस्मिन्नर्थे प्रथमान्ताट्ठगित्यर्थः ।
Text Unavailable. Please use feedback link below to provide the text if you have.
लघुसिद्धान्तकौमुदी
-
महाभाष्यम्
Text Unavailable. Please use feedback link below to provide the text if you have.