Page loading... Please wait.
4|4|61 - शीलम्
॥ तस्मै पाणिनये नमः ॥
4|4|61
SK 1611
शीलम्   🔊
सूत्रच्छेदः
शीलम् (प्रथमैकवचनम्)
अनुवृत्तिः
अस्य  4|4|51 (षष्ठ्येकवचनम्) , तत्  4|4|51 (प्रथमैकवचनम्)
अधिकारः
प्रत्ययः  3|1|1 परश्च  3|1|2 आद्युदात्तश्च  3|1|3 ङ्याप्प्रातिपदिकात्  4|1|1 तद्धिताः  4|1|76 प्राग्वहतेष्ठक्  4|4|1 समर्थानां प्रथमाद्वा  4|1|82
सम्पूर्णसूत्रम्
"तदस्य शीलम्" (इति) समर्थानाम् प्रथमात् परः ठक् प्रत्ययः
सूत्रार्थः
"अस्य शीलम्" अस्मिन् अर्थे प्रथमासमर्थात् ठक् प्रत्ययः भवति ।
शीलम् इत्युक्ते स्वभावः । प्रथमासमर्थात् शीलवाचिशब्दात् "अस्य शीलम् (= सः अस्य स्वभावः)" अस्मिन् अर्थे ठक्-प्रत्ययः भवति । यथा -
1. अपूपभक्षणम् शीलम् अस्य सः आपूपिकः । यः स्वभावरूपेणैव नित्यम् अपूपान् भुङ्क्ते, सः आपूपिकः - इत्यर्थः ।
2. शष्कुलिभक्षणम् शीलम् अस्य सः शाष्कुलिकः ।
3. मोदकभक्षणम् शीलम् अस्य सः मौदकिकः गणेशः ।

ज्ञातव्यम् - अत्र उदाहरणेषु यद्यपि शीलम् तु "भक्षणम्" इति अस्ति, तथापि शिष्टप्रयोगमनुसृत्य तद्धितप्रत्ययः तु भक्ष्यवाचिशब्दात् विधीयते । अस्मिन् विषये न्यासकारः वदति - "भक्षणक्रिया तद्विषयञ्च शीलं तद्धितवृत्ताौ अन्तर्भवति। तेन तत्र प्रतीयमानत्वात् भक्षणशीलशब्दौ न प्रयुज्येते इति भावः" । "अपूप" इत्यनेनैव अपूपभक्षणम्" इति अर्थः स्वीकर्तव्यः इति अस्य आशयः ।
One-line meaning in English
Will be updated soon.
काशिकावृत्तिः
तदस्य इत्येव। तदिति प्रथमासमर्थादस्य इति षष्ट्यर्थे ठक् प्रत्ययो भवति यत्तत् प्रथमासमर्थं शीलं चेद् तद् भवति। शीलं स्वभावः। अपूपभक्षणं शीलम् अस्य आपूपिकः। शाष्कुलिकः। मौदकिकः। भक्षणक्रिया तद्विशेषणं च शीलं तद्धितवृत्तावन्तर्भवति।
`अपूपभक्षणं शीलमस्य` इति। शीलविषयत्वादुपाचारात् तथा व्यपदेशः। भक्षणक्रिया तद्विषयञ्च शीलं तद्धितवृत्तावन्तर्भवति। तेन तत्र प्रतीयमानत्वाद्भक्षणशीलशब्दौ न प्रयुज्येते इति भावः॥
शीलं स्वभाव इति । शील्यते पुनः पुनः क्रियतेऽनेनेति कृत्वा । अपूपभ7णं शीलमस्येति । शीलविषये शीलत्वमारेप्य सामानाधिकरण्येन व्यपदेशः । भक्षणक्रियेत्यादि । शीलं तावदुपातत्वादन्तर्भवति, क्रियाविषयत्वाच्च शीलस्य क्रियाद्यन्तर्भवति, स्वभावाच्च भक्षणक्रिया, न निष्पादिका ॥
सिद्धान्तकौमुदी
अपूपभक्षणं शीलमस्य आपूपिकः ॥
शीलम् - शीलम् । अस्येत्यर्थे शीलवाचिनः प्रथमान्ताट्ठगित्यर्थः । शीलं=स्वभावः । अपूपभक्षणमिति । अपूपशब्दस्तद्भक्षणे लाक्षणिक इति भावः ।
Text Unavailable. Please use feedback link below to provide the text if you have.
लघुसिद्धान्तकौमुदी
अपूपभक्षणं शीलमस्य आपूपिकः॥
महाभाष्यम्
Text Unavailable. Please use feedback link below to provide the text if you have.