Page loading... Please wait.
4|4|6 - गोपुच्छाट्ठञ्
॥ तस्मै पाणिनये नमः ॥
4|4|6
SK 1554
गोपुच्छाट्ठञ्   🔊
सूत्रच्छेदः
गोपुच्छात् (पञ्चम्येकवचनम्) , ठञ् (प्रथमैकवचनम्)
अनुवृत्तिः
तेन  4|4|2 (तृतीयैकवचनम्) , तरति  4|4|5 (क्रियापदम्)
अधिकारः
प्रत्ययः  3|1|1 परश्च  3|1|2 आद्युदात्तश्च  3|1|3 ङ्याप्प्रातिपदिकात्  4|1|1 तद्धिताः  4|1|76 प्राग्वहतेष्ठक्  4|4|1 समर्थानां प्रथमाद्वा  4|1|82
सम्पूर्णसूत्रम्
"तेन तरति" (इति) गोपुच्छात् ठञ्
सूत्रार्थः
तृतीयासमर्थात् "गोपुच्छ"शब्दात् "तरति" अस्मिन् अर्थे ठञ्-प्रत्ययः भवति ।
"गोपुच्छ" इत्युक्ते धेनोः पुच्छम् । तस्य साहाय्येन यः कोऽपि तरति, तस्य निर्देशं कर्तुम् तृतीयासमर्थात् "गोपुच्छ"शब्दात् ठञ्-प्रत्ययः भवति ।
यथा -
गोपुच्छेन तरति सः
= गोपुच्छ + ठञ्
→ गोपुच्छ + इक् [ठस्येकः 7|3|50 इति इक्-आदेशः]
→ गौपुच्छ + इक् [तद्धितेष्वचामादेः 7|2|117 इति ञित्-प्रत्यये परे अङ्गस्य आदिवृद्धिः]
→ गौपुच्छ् + इक [यस्येति च 6|4|148 इति अकारलोपः]
→ गौपुच्छिक

ज्ञातव्यम् - प्राग्वहतेष्ठक् 4|4|1 अनेन सूत्रेण तरति 4|4|5 अस्मिन् अर्थे औत्सर्गिकरूपेण ठक्-प्रत्ययः क्रियते । परन्तु तं बाधित्वा वर्तमानसूत्रेण ठञ्-प्रत्ययः उक्तः अस्ति । वस्तुतः तु ठक्-प्रत्ययेन अपि "गौपुच्छिक" इत्येव रूपं जायते, परन्तु तत्र स्वरे विशेषत्वं वर्तते । ठञ्-प्रत्ययान्तः यः "गौपुच्छिक"शब्दः, तस्य आदिस्वरः (औकारः) ञित्यादिर्नित्यम् 6|1|197 इत्यनेन उदात्तत्त्वं प्राप्नोति, तथा कित्-प्रत्यये परे तु तस्य अनुदात्तत्वम् जायते । इमं स्वरभेदं दर्शयितुमेव अत्र पाणिनिना "ठञ्" प्रत्ययस्य विधानं कृतम् अस्ति ।
One-line meaning in English
Will be updated soon.
काशिकावृत्तिः
गोपुच्छशब्दाट् ठञ् प्रत्ययो भवति तरति इत्येतस्मिन्नर्थे। ठको ऽपवादः। स्वरे विशेषः। गौपुच्छिकः।
`स्वरे विशेषः`इति। ठकि हि सति तद्धितस्य `कितःर` 6|1|159 इत्यन्तोदात्तत्वं स्यात्। ठञि सति ञित्सरेणाद्युदात्तत्वं भवति॥
Text Unavailable. Please use feedback link below to provide the text if you have.
सिद्धान्तकौमुदी
गौपुच्छिकः ॥
गोपुच्छाट्ठञ् - गोपुच्छाट्ठञ् ।तरतीत्यर्थे तृतीयान्ता॑दिति शेषः ।
Text Unavailable. Please use feedback link below to provide the text if you have.
लघुसिद्धान्तकौमुदी
-
महाभाष्यम्
Text Unavailable. Please use feedback link below to provide the text if you have.