Page loading... Please wait.
4|4|37 - माथोत्तरपदपदव्यनुपदं धावति
॥ तस्मै पाणिनये नमः ॥
4|4|37
SK 1587
माथोत्तरपदपदव्यनुपदं धावति   🔊
सूत्रच्छेदः
माथ-उत्तरपद-पदवी-अनुपदम् (द्वितीयैकवचनम्) , धावति क्रियापदम्
अनुवृत्तिः
तत्  4|4|28 (द्वितीयैकवचनम्)
अधिकारः
प्रत्ययः  3|1|1 परश्च  3|1|2 आद्युदात्तश्च  3|1|3 ङ्याप्प्रातिपदिकात्  4|1|1 तद्धिताः  4|1|76 प्राग्वहतेष्ठक्  4|4|1 समर्थानां प्रथमाद्वा  4|1|82
सम्पूर्णसूत्रम्
"तत् माथ-उत्तरपद-पदवी-अनुपदम् धावति" इति समर्थानां प्रथमात् परः ठक् प्रत्ययः
सूत्रार्थः
"तत् धावति" अस्मिन् अर्थे "माथ"-उत्तरपदस्थप्रातिपदिकात्, "पदवी"शब्दात्, "अनुपद"शब्दात् च ठक् प्रत्ययः भवति ।
"माथः" इत्युक्ते मार्गः । यस्य शब्दस्य उत्तरपदम् "माथ" इति अस्ति, तस्मात् द्वितीयासमर्थात् "तत् धावति" अस्मिन् अर्थे ठक्-प्रत्ययः भवति । तथैव, "पदवी"शब्दात्, "अनुपद"शब्दात् अपि द्वितीयासमर्थात् "तत् धावति" अस्मिन् अर्थे ठक्-प्रत्ययः भवति । उदाहरणानि एतानि -

1. विद्यामाथं धावति सः वैद्यामाथिकः ।
2. धर्ममाथं धावति सः धार्ममाथिकः ।
3. दण्डमाथं धावति सः दाण्डमाथिकः ।
4. शुल्कमाथं धावति सः शौल्कमाथिकः ।
4. पदवीं धावति सः पादविकः । (पदवी इत्युक्ते अपि "मार्गः" एव)
5. अनुपदं धावति सः आनुपदिकः । अनुपदम् इत्युक्ते पदस्य समीपम् । मार्गसमीपम् इत्यर्थः ।
One-line meaning in English
Will be updated soon.
काशिकावृत्तिः
माथशब्दौत्तरपदात् प्रातिपैकात् पदवी अनुपद इत्येताभ्यां च धावति इत्येतस्मिन्नर्थे ठक् प्रत्ययो भवति। दण्डमाथं धावति दाण्डमाथिकः। शौल्कमाथिकः। पादविकः। आनुपदिकः। मथशब्दः पथिपर्यायः।
दण्डभावो माथो दण्डमाथः = ऋजुः पन्था उच्यते, तं धावति `दाण्डमाथिकः`। शुल्कस्य माथः शुल्कमाथः, `शौल्कमथिकः`। पदस्य पश्चादनुपदम्, पश्चादर्थेऽव्यीभावः, अनुपदं धावति-- `आनुपदिकः`। प्रत्यासत्या धावतीत्यर्थः। द्वितीयायां समर्थविभक्तौ लब्धायां पुनर्द्वितीयानिर्देशः `इष्टाद्द्वितीयान्ताद्यथा स्यात्, अनिष्टान्मा भूत्` इत्येवमर्थम्। तेन यः `अनुर्यत्समया` 2|1|14 `यस्य चायामः` 2|1|15 `कुगतिप्रदायः` 2|2|18 इत्यादिभिर्योगैरनुशब्दस्य समासः, ततो न भवति॥
माथशब्दः पथिपर्याय इति । मथ्यते प्रशाद्यते गन्तृभिरिति कृत्वा । दण्डाकारो मथो दण्डमाथः ॥
सिद्धान्तकौमुदी
दण्डाकारो माथः पन्थाः दण्डमाथः । दण्डमाथं धावति दाण्डमाथिकः । पादविकः । आनुपदिकः ॥
माथोत्तरपदपदव्यनुपदं धावति - माथोत्तर । मथोत्तरपद, पदवी, अनुपद — एभ्यो द्वितीयान्तेभ्यो धावतीत्यर्थे ठगित्यर्थः । माथपदं व्याचष्टे — माथः पन्था इति । मथ्यते गन्तृभिराहन्यते #इति व्युत्पत्तेरिति भावः । दण्डमाथ इति । शाकपार्थिवादिः । पन्थानं धावतीति धावतेर्गत्यर्थत्वात् सक्रमकत्वम् । पादविक इति । पदवीं धावतीति विग्रहः । आनुपदिक इति । अनुपदं धावतीति विग्रहः ।
माथोत्तरपदपदव्यनुपदं धावति - माथ इति । मथ्यते गन्तृभिरिति माथः ।मते विलोडने॑ । कर्मणि घञ् । पदोत्तरपदं । पदशब्द उत्तरपदं यस्य तत्पदोत्तरपदम् ।पदान्त॑मिति तु नोक्तम्, बहुच्पूर्वान्मा भूदिति ।
लघुसिद्धान्तकौमुदी
-
महाभाष्यम्
Text Unavailable. Please use feedback link below to provide the text if you have.