Page loading... Please wait.
4|4|20 - क्त्रेर्मम् नित्यं
॥ तस्मै पाणिनये नमः ॥
4|4|20
SK 1570
क्त्रेर्मम् नित्यं   🔊
सूत्रच्छेदः
क्‍त्रेः (पञ्चम्येकवचनम्) , मप् (प्रथमैकवचनम्) , नित्यम् (प्रथमैकवचनम्)
अनुवृत्तिः
तेन  4|4|2 (तृतीयैकवचनम्) , निर्वृत्ते  4|4|19 (सप्तम्येकवचनम्)
अधिकारः
प्रत्ययः  3|1|1 परश्च  3|1|2 आद्युदात्तश्च  3|1|3 ङ्याप्प्रातिपदिकात्  4|1|1 तद्धिताः  4|1|76 प्राग्वहतेष्ठक्  4|4|1 समर्थानां प्रथमाद्वा  4|1|82
सम्पूर्णसूत्रम्
"तेन निर्वृत्ते" (इति) क्त्रेः नित्यम् मप्
सूत्रार्थः
"निर्वृत्तम्" अस्मिन् अर्थे "क्त्रि"प्रत्ययान्तशब्देभ्यः मप्-प्रत्ययः भवति ।
"क्त्रि" इति कश्चन कृत्-प्रत्ययः । यस्मिन् धातौ औपदेशिक-अवस्थायाम् "डु" इति इत्संज्ञकः अस्ति, तेभ्यः भावार्थे ड्वितः क्त्रिः 3|3|88 अनेन सूत्रेण "क्त्रि" इति प्रत्ययः विधीयते । यथा - डुपचष् + क्त्रि = पक्त्रि ।एतादृशात् क्त्रि-प्रत्ययान्त-प्रातिपदिकात् "निर्वृत्तम्" अस्मिन् अर्थे "मप्" इति प्रत्ययः विधीयते । यथा -

1. डुपचष् + क्त्रि = पक्त्रि (= पचनक्रिया )। पचनक्रियया निर्वृत्तम् = पक्त्रि + मप् → पक्त्रिम ।
2. डुकृञ् + क्त्रि = कृत्रि (कृतिः / क्रिया इत्यर्थः) । कृत्या / क्रियया निर्वृत्तम् = कृत्रि + मप् → कृत्रिम ।

अस्मिन् सूत्रे "नित्यम्" इति उक्तम् अस्ति । अस्य स्पष्टीकरणार्थं काशिकाकारः वदति - "नित्यग्रहणं स्वातन्त्र्यनिवृत्त्यर्थम्, तेन त्र्यन्तं नित्यं मप्प्रत्ययान्तम् एव भवति, विषयान्तरे न प्रयोक्तव्यम्" । इत्युक्ते, "क्त्रि" प्रत्ययान्तशब्दः नित्यम् मप्-प्रत्ययेन सह एव प्रयोक्तव्यः, अन्यथा न । केवलं "पक्त्रि", "कृत्रि" एतादृशानां शब्दानाम् प्रयोगः न करणीयः, नित्यम् "पक्त्रिम", "कृत्रिम" एतादृशम् "मप्" प्रत्ययेन सह एव प्रयोगः कर्तव्यः - इति अस्य आशयः । अतः विग्रहवाक्ये अपि "पचनक्रियया निर्वृत्तम् पक्त्रिमम्" इत्येव उच्यते, न हि "पक्त्र्या निर्वृत्तम्" इति ।

अत्र एकम् वार्त्तिकम् अपि ज्ञातव्यम् - भावप्रत्ययान्तात् इमप् वक्तव्यः । इत्युक्ते, "क्रियायाः भावः" अस्मिन् अर्थे यदि कञ्चन कृत्-प्रत्ययं प्रयोज्य प्रातिपदिकनिर्माणं क्रियते, तर्हि तस्मात् कृदन्तात् "तेन निर्वृत्तम्" अस्मिन् अर्थे इमप्-प्रत्ययः भवति । यथा -
1. पचनक्रियायाः भावः = पच् + घञ् → पाक । पाकेन निर्वृत्तम् = पाक + इमप् → पाकिम ।
2. त्यज् + घञ् → त्याग । त्यागेन निर्वृत्तम् → त्यागिम ।

ज्ञातव्यम् - प्राग्दीव्यतीय-अधिकारे तेन निर्वृत्तम् 4|2|68 इति किञ्चन सूत्रम् अस्ति । परन्तु तस्य प्रयोगः भिन्नेभ्यः प्रातिपदिकेभ्यः भवति, तथा केवलं देशस्य नाम्नः निर्देशार्थम् एव भवति । सः अर्थः भिन्नः, अयम् अर्थः भिन्नः ।
One-line meaning in English
Will be updated soon.
काशिकावृत्तिः
निर्वृत्त इत्येव। ड्वितः क्त्रिः 3|3|88 इत्ययं त्रिशब्दो गृह्यते। त्र्यन्तान् नित्यं मप् प्रत्ययो भवति तेन विर्वृत्ते इत्येतस्मिन्नर्थे। डुपचष् पाके पक्त्रिमम्। डुवप् उप्त्रिमम्। डुकृञ् कृत्रिमम्। नित्यग्रहणं स्वातन्त्र्यनिवृत्त्यर्थम्, तेन त्र्यन्तं नित्यं मप्प्रत्ययान्तम् एव भवति, विषयान्तरे न प्रयोक्तव्यम् इति। भावप्रत्ययान्तादिम् अब्वक्तव्यः। पाकेन निर्वृत्तम् पाकिमम्। त्यागिमम्। सेकिमम्। कुट्टिमम्।
`डिवतः क्त्रिरित्ययं त्रिशब्दो गृह्रते` इति। संख्याशब्दः कस्मान्न गृह्रते??नभिधानात्। न हि त्रिरित्युच्यते विवक्षितार्थस्य प्रतीतिर्भवति। `उप्त्रिमम्` इति। `वचिस्वपियजादीनां किति` 6|1|15 इति सम्प्रसारणम्।`नित्यग्रहणं स्वातन्त्र्यनिवृत्त्यर्थम्` इति। केवलस्य त्रिप्रत्ययान्तस्य मप्प्रत्ययरहितस्य प्रयोगः स्वातन्त्र्यम्, तन्निवृत्त्यर्थं नित्यग्रहणम्। स्वातन्त्रनिवृत्त्यर्थे नित्यग्रहणे सति योऽर्थः सम्पद्यते तं `{त्र्यन्तः----मु।पाठः} त्र्यन्तम्` इत्यादिना दर्शयति। `विषयान्तरे` इत्यादिना यदेवकारस्य व्यवच्छेद्यं तदाचष्टे। मप्प्रत्ययविषयार्थादन्यविषये यत्र प्रत्ययो न भवति तद्वि यान्तरम्। नित्यग्रहणं तन्निवृत्तिर्यथा स्यादित्येवमर्थं वेदितव्यम्।।
ड्वितः क्त्रिरित्ययं त्रिशब्दो गृह्यत इति । सङ्ख्यावचनस्त्वनभिधानान्न गृह्यते । उप्त्रिममिति । वच्यादिसूत्रेण संप्रसारणम् । नित्यगंरहणं स्वातन्त्र्यनिवृत्यर्थमिति । प्रत्ययरहितस्य त्र्यन्तस्य प्रयोगः स्वातन्त्र्यम्, स्वातन्त्र्यनिवृतौ सत्यां यो गुणस्तं दर्शयति---त्र्यन्तं नित्यं मप्प्रत्ययान्तमेव भवतीति । एवकारव्यवच्छेद्यं दर्शयति---विषयान्तरे न प्रयोक्तव्यमिति । ननु विभाषया वाक्ये प्रसक्ते नित्यग्रहणं क्रियमाणं निर्वृताधैकारे तद्विषयमेव वाक्यं निवर्तयितुमर्हति---पक्त्रिणा निर्वृतमिति, यथा---ठन उपधालोपिनोन्यतरस्याम्ऽ ठ्नित्यं संज्ञाच्छन्दसोःऽ इति, ततश्च विषयान्तरगतत्र्यन्तस्य स्वातन्त्र्यं स्यादेव कृत्रिमर्हत्सुविहितमिति ? एवं मन्यते---योगविभागोऽत्र कर्तव्यः, ठ्त्रेर्मब्भवति निर्वृतेऽ इत्येको योगः, ततः ठ्नित्यम्ऽ । अत्र त्रेर्मबित्येवापेक्ष्यते न निर्वृत इति; योगविभागसामर्थ्यात् । तेन सर्वविषयस्वातन्त्र्यस्य नित्यग्रहणेन निवृत्तिः क्रियत इति । नन्वेवमपि ठ्नित्यम्ऽ इत्यत्र निर्वृतमित्यस्यानपेक्षणात्स्वातन्त्र्यान्तरे । नित्यमुपाधिः प्राप्नोति ? सत्यम् ; अनभिधानातु तथानाश्रीयते । भावप्रत्ययान्तादिमब् वक्तव्य इति । ठ्तेन निर्वृतम्ऽ इत्येतस्मिन्नर्थे । पाकेन निर्वृतं पाकिममिति । एवं च त्र्यन्तादपि भावाभिधायिन इमपि कृते यस्येति लोपे च कृत्रिममित्यादि सिद्धं भवति, स्वरेऽपि नास्ति विशेषः, उदातनिवृत्तिस्वरेणैवोदातत्वम् । सूत्रारम्भस्तु नित्यग्रहणेन स्वातन्त्र्यं निवर्तयिष्यामीत्येवमर्थे वेदितव्यः ॥
सिद्धान्तकौमुदी
त्रिप्रत्ययान्तप्रकृतिकात्तृतीयान्तान्निर्वृत्तेऽर्थे मप्स्यान्नित्यम् । कृत्या निर्वृत्तं कृत्रिकम् । पक्त्रिमम् ॥ ।भावप्रत्ययान्तादिमब्वक्तव्यः (वार्तिकम्) ॥ पाकेन निर्वृत्तं पाकिमम् । त्यागिमम् ॥
क्त्रेर्मम् नित्यं - त्रेर्मम्नित्यम् । तेन निर्वृत्तमित्यर्थेड्वितः क्रि॑रिति क्रिप्रत्ययान्तान्नित्यं मप्प्रत्ययः स्यादित्यर्थः ।समर्थानां प्रथमाद्वे॑ति महाविकल्पनिवृत्त्यर्थं नित्यग्रहणात् । ततश्च अस्मिन्नर्थे मप्प्रत्ययं विना क्रियप्रत्ययान्तस्य प्रयोगो नेति भाष्ये स्पष्टम् । एवं चात्र अस्वपदविग्रहं दर्शयति — कृत्या निर्वृत्तमिति । अत्र विग्रहवाक्येस्त्रियां क्तिन्नि॑ति क्तिन्नन्तोऽयं कृतिशब्दः । कृत्रिममिति । "डुकृञ् करणे" इति धातोःड्वितः क्रि॑रिति क्रिप्रत्ययान्तान्मप् । पक्रिममिति । पक्त्या निर्वृत्तमित्यस्वपदविग्रहः । "डुपचष् पाके" इत्यस्मात्क्रियप्रत्ययान्तान्मप् । इमब्वक्तव्य इति । निर्वृत्तमित्यर्थे तृतीयान्ता॑दिति शेषः । अत्र नित्यमिति न संबध्यते इत्यभिप्रेत्य लौकिकस्वपदविग्रहं दर्शयति — पाकेन निर्वृत्तमिति ।
क्त्रेर्मम् नित्यं - त्रेर्मम्नित्यम् । नित्यग्रहणं स्वातन्त्र्येण प्रयोगं वारयितुम् । अतएव लौलिके विग्रहवाक्येक्तिन्नदीनां प्रयोगो , न तु त्रेः, तदाह — -कृत्या निर्वृत्तमिति । एवमग्रेऽपि पाकेन निर्वृत्तमिति विग्रहो बोध्यः । सङ्ख्यावाची त्रिशब्दो नेह गृह्रते, प्रत्ययाऽप्रत्यययोः प्रत्ययस्यैव ग्रहणात्,णिजां त्रयाणा॑मिति लिङ्गाच्च । ननु नित्यग्रहणेन निर्वृत्तार्थविवक्षायां मपं विना त्रिप्रत्ययान्तस्य प्रयोगनिवारणेऽपि तदविवक्षायां तस्य स्वातन्त्र्येण प्रयोगो दुर्वार इति चेत् । न ।नित्य॑मिति योगं विभज्य तत्सामथ्र्यादर्थ विशेषानादरेणैव स्वातन्त्र्यवारणात् । इमबिति । एवं च मप् कर्तव्यः ।भावप्रत्ययान्तादिमब्वक्तव्यः । तथा हि — -॒भावप्रत्ययान्तादिमप् । ततःत्रेः॑ । पूर्वेण सिद्धे नियमार्थमिदं, — -त्रिप्रत्ययान्त इमब्विषय एवेति । तेन त्रिपत्ययान्तस्य प्रयोगो निवर्तते । ततोनित्यम् । अनेन निर्वृत्तार्थाऽविवक्षायामपि त्र्यन्तस्य स्वातन्त्रं वार्यते । एवं च सङ्ख्यावाचित्रिशब्दस्य ग्रहणशङ्कैव नास्ति,भावप्रत्ययान्ता॑दित्यनुवृत्तेः । स्वरेऽपि विशेषो नास्ति, उदात्तनिवृत्तिस्वरेण इमप इकारस्योदात्तत्वात् ।
लघुसिद्धान्तकौमुदी
क्त्रिप्रत्ययान्तात्मप् निर्वृत्तेर्ऽथे। पाकेन निर्वृत्तं पक्त्रिमम्। डुवप् उप्त्रिमम्॥
महाभाष्यम्
Text Unavailable. Please use feedback link below to provide the text if you have.