Page loading... Please wait.
4|4|121 - रक्षोयातूनां हननी
॥ तस्मै पाणिनये नमः ॥
4|4|121
SK 3467
रक्षोयातूनां हननी   🔊
सूत्रच्छेदः
रक्षस्-यातूनाम् (षष्ठीबहुवचनम्) , हननी (प्रथमैकवचनम्)
अनुवृत्तिः
संज्ञायाम्  4|4|89 (सप्तम्येकवचनम्) , छन्दसि  4|4|110 (सप्तम्येकवचनम्)
अधिकारः
प्रत्ययः  3|1|1 परश्च  3|1|2 आद्युदात्तश्च  3|1|3 ङ्याप्प्रातिपदिकात्  4|1|1 तद्धिताः  4|1|76 प्राग्घिताद्यत्  4|4|75 समर्थानां प्रथमाद्वा  4|1|82
सम्पूर्णसूत्रम्
रक्षस्-यातूनाम् "हननी" (इति) छन्दसि संज्ञायाम् यत्
सूत्रार्थः
षष्ठीसमर्थात् रक्षस्-शब्दात् "यातु"शब्दात् च "हननी" अस्मिन् अर्थे वेदेषु संज्ञायाम् यत्-प्रत्ययः कृतः दृश्यते ।
"हननी" इति हन्-धातोः ल्युट्-प्रत्ययान्तरूपम् । हन्यते अनया सा हननी ।

रक्षस् (= असूरः / राक्षसः ) तथा यातु (= राक्षसः / पिशाचः) - एताभ्यां शब्दाभ्याम् षष्ठीसमर्थाभ्याम् "हननम्" अस्मिन् अर्थे वेदेषु संज्ञायाम् यत्-प्रत्ययः कृतः दृश्यते ।

1. रक्षसाम् हननी
= रक्षस् + यत् + टाप् [अजाद्यतष्टाप् 4|1|4 इति टाप्]
→ रक्षस्या ।
रक्षसाः यया हन्यन्ते सा रक्षस्या । रक्षसानां हननस्य साधनम् इत्यर्थः ।

2. यातूनाम् हननी
= यातु + यत् + टाप् [अजाद्यतष्टाप् 4|1|4 इति टाप्]
→ यातो + आ + आ [ओर्गुणः 6|4|146 इति गुणः]
→ यातव् + य + आ [वान्तो यि प्रत्यये 6|1|79 इति अवादेशः]
→ यातव्या
यातवाः यया हन्यन्ते सा यातव्या । यातूनाम् हननस्य साधनम् इत्यर्थः ।

ज्ञातव्यम् - वस्तुतः अस्मिन् सूत्रे "रक्षस्" तथा "यातु" - द्वौ एव शब्दौ स्तः, अतः सूत्रे वस्तुतः द्विवचनस्य प्रयोगः भवेत् । परन्तु अत्र "रक्षोयातूनाम्" इति बहुवचनस्य प्रयोगः कृतः अस्ति । अस्य स्पष्टीकरणार्थं काशिकाकारः वदति - "बहुवचनं स्तुतिवैशिष्ट्यज्ञापनार्थम्" । इत्युक्ते, अनेन सूत्रेण निर्दिष्टा हननी "बहूनाम् रक्षसाम् यातूनाम् च हन्तुम् समर्था अस्ति, केवलं एकस्यैव न", इति हनन्याः स्तुतिं कर्तुम् अत्र बहुवचनम् कृतम् अस्ति । तत्वबोधिनीकारः वदति - "बहुवचनान्तात्प्रत्यये बहूनां रक्षसां हनने सामर्थ्यमुद्भाव्यते मन्त्रे, तथा च स्तुतिविशिष्टा सम्पूर्णा भवति" । अनेके राक्षसः यातवः च यया हन्यन्ते, तस्याः सामर्थ्यस्य स्तुतिः अत्र विवक्ष्यते - इति आशयः ।
One-line meaning in English
Will be updated soon.
काशिकावृत्तिः
निर्देशादेव समर्थविभक्तिः। रक्षःशब्दाद् यातुशब्दाच् च षष्ठीसमर्थाद् हननी इत्येतस्मिन्नर्थे यत् प्रत्ययो भवति। हन्यते ऽन्या इति हननी। या वां मित्रावरुणौ रक्षस्या तनू यातव्या। रक्षसां हननी। यातूनां हननी। बहुवचनं स्तुतिवैशिष्ट्यज्ञापनार्थम्। बहुनां रक्षसां हननेन तनूः स्तूयते।
`निर्देशादेव समर्थविभक्तिः` (इति)। सा पुनः षष्ठी `कर्त्तुकर्मणोः कृति` 2|3|65 इति कर्मणि द्रष्टव्या। योग्यतामात्रे विवक्षिते हन्यतेऽनयेति हननी, करणे ल्युट्, `टिड्ढाणञ्` 4|1|15 इति ङीप्। ननु च रक्षीयातुशब्दयोर्द्वित्वाद्द्विवचनेन भवितव्यम्, तत्कथमिदमुक्तम्? वचनसामथ्र्यात् सम्भावनमेव स्तुतिरिति दर्शयितुमाह---`बहुवचनम्` इत्यादि। योगश्चायं `तस्येदम्` 4|3|120 इत्यणि प्राप्ते वेदितव्यः॥
रक्षेरसुनि रक्षः ठ्कमिमनिजनिऽ इत्यादिना । यातेस्तौ यातुः । यातुशब्दो रक्षः पर्यायः । ठ्विरूपाणामपि समानार्थानाम्ऽ इत्येकशेषस्तु न भवति; बह्वर्थाभिधायिस्वरूपपरत्वेन सूत्रे भिन्नार्थयोर्निर्देशात् । निर्देशादेव समर्थविभक्तिरिति । सा पुनः ठ्कर्तृकर्मणोः कृतिऽ इति कर्मणि षष्ठी । वहुवचनं स्तुतिवैशिष्ट।ल्ज्ञापनार्थमिति । तद्धि बहुवचनात्प्रत्ययविध्यर्थम्, अन्यथा द्वित्वाद् द्विवचनमेव न्याय्यं स्यात् । कथं पुनर्बहुवचनेन स्तुतिवैशिष्ट।ल्ं ज्ञाप्यते ? तत्राह---बहूनामिति । बहुवचनान्तात्प्रत्यये बहूनां रक्षसां हनने सामर्थ्यमुद्भाव्यते मन्त्रे । तथा च स्तुतिविशिष्टा सम्पूर्णा भवति । योगश्चायं शैषिकयोरण्च्छयोरपवादः ॥
सिद्धान्तकौमुदी
या ते अग्ने रक्षस्या तनूः (या ते॑ अग्ने रक्ष॒स्या॑ त॒नूः) ॥
Text Unavailable. Please use feedback link below to provide the text if you have.
Text Unavailable. Please use feedback link below to provide the text if you have.
लघुसिद्धान्तकौमुदी
-
महाभाष्यम्
Text Unavailable. Please use feedback link below to provide the text if you have.