Page loading... Please wait.
4|4|118 - समुद्राभ्राद्घः
॥ तस्मै पाणिनये नमः ॥
4|4|118
SK 3464
समुद्राभ्राद्घः   🔊
सूत्रच्छेदः
समुद्र-अभ्रात् (पञ्चम्येकवचनम्) , घः (प्रथमैकवचनम्)
अनुवृत्तिः
संज्ञायाम्  4|4|89 (सप्तम्येकवचनम्) , तत्र  4|4|98 (अव्ययम्) , छन्दसि  4|4|110 (सप्तम्येकवचनम्) , भवे  4|4|110 (सप्तम्येकवचनम्)
अधिकारः
प्रत्ययः  3|1|1 परश्च  3|1|2 आद्युदात्तश्च  3|1|3 ङ्याप्प्रातिपदिकात्  4|1|1 तद्धिताः  4|1|76 प्राग्घिताद्यत्  4|4|75 समर्थानां प्रथमाद्वा  4|1|82
सम्पूर्णसूत्रम्
"तत्र भवे" (इति) समुद्र-अभ्रात् छन्दसि संज्ञायाम् घः
सूत्रार्थः
"भवः" अस्मिन् अर्थे सप्तमीसमर्थात् समुद्रशब्दात् अभ्रशब्दात् च वेदेषु संज्ञायाः विषये घ-प्रत्ययः कृतः दृश्यते ।
सप्तमीसमर्थात् "समुद्र"शब्दात् "अभ्र"शब्दात् च "तत्र भवः" अस्मिन् अर्थे वेदेषु संज्ञायाः विषये "घ"प्रत्ययः कृतः दृश्यते ।

1. समुद्रे भवः
= समुद्र + घ
→ समुद्र + इय [आयनेयीनियियः फढखच्छघां प्रत्ययादीनाम् 7|1|2 इति इय्-आदेशः]
→ समुद्र् + इय [यस्येति च 6|4|148 इति अकारलोपः]
→ समुद्रिय

यथा - ऋग्वेदे 7.87.1 - "रद॑त्प॒थो वरु॑ण॒: सूर्या॑य॒ प्रार्णां॑सि समु॒द्रिया॑ न॒दीना॑म्" । अत्र स्त्रीत्वे विवक्षिते अजाद्यतष्टाप् 4|1|4 इति टाप्-प्रत्ययः कृतः अस्ति ।

2. अभ्रे (= मेघे) भवः
= अभ्र + घ
→ अभ्र + इय [आयनेयीनियियः फढखच्छघां प्रत्ययादीनाम् 7|1|2 इति इय्-आदेशः]
→ अभ्र् + इय [यस्येति च 6|4|148 इति अकारलोपः]
→ अभ्रिय

यथा - ऋग्वेदे 10.68.1 - उ॒द॒प्रुतो॒ न वयो॒ रक्ष॑माणा॒ वाव॑दतो अ॒भ्रिय॑स्येव॒ घोषा॑: ।
One-line meaning in English
Will be updated soon.
काशिकावृत्तिः
समुद्रशब्दातभ्रशब्दाच् च घः प्रत्ययो भवति तत्र भवः इत्येतस्मिन्नर्थे। यतो ऽपवादः। समुद्रिया नदीनाम्। अभ्रियस्येव घोषाः। अभ्र। शब्दस्य अपूर्वनिपातः, तस्य लक्षणस्य व्यभिचारित्वात्।
ननु च `अजाद्यन्तम्` 2|2|33 `अल्पाच्तरम्` 2|2|34 इत्यभ्रशब्दस्य पूर्वनिपातेन भवितव्यम्, तत्कथमपूर्वनिपातः? इत्याह---- `अम्रशब्दस्य` इत्यादि॥
समुनतीति समुद्रः, उन्देः ठ्स्फायितञ्चिऽ इति रक्प्रत्ययः । अपो बिभर्तीत्यभ्रम्, मूलविभुजादित्वात्कः । तस्य लक्षणस्येति । तस्य पूर्वनिपातस्य यल्लक्षणं तस्येत्यर्थः । व्यभिचारित्वादिति । व्यभिचारस्य चायमेव निर्देशो लिङ्गम् ॥
सिद्धान्तकौमुदी
समुद्रिया अप्सुरसो मनीषिणम् (स॒मु॒द्रिया॑ अप्सु॒रसो॑ मनी॒षिण॑म्) । नानदतो अभ्रियस्येव (नान॑दतो अ॒भ्रिय॑स्येव॒) । घोषाः॑ ॥
Text Unavailable. Please use feedback link below to provide the text if you have.
Text Unavailable. Please use feedback link below to provide the text if you have.
लघुसिद्धान्तकौमुदी
-
महाभाष्यम्
Text Unavailable. Please use feedback link below to provide the text if you have.