Page loading... Please wait.
4|4|117 - घच्छौ च
॥ तस्मै पाणिनये नमः ॥
4|4|117
SK 3463
घच्छौ च   🔊
सूत्रच्छेदः
घ-छौ (प्रथमाद्विवचनम्) , च (अव्ययम्)
अनुवृत्तिः
संज्ञायाम्  4|4|89 (सप्तम्येकवचनम्) , तत्र  4|4|98 (अव्ययम्) , छन्दसि  4|4|110 (सप्तम्येकवचनम्) , भवे  4|4|110 (सप्तम्येकवचनम्) , घन्  4|4|115 (प्रथमैकवचनम्) , अग्रात्  4|4|116 (पञ्चम्येकवचनम्)
अधिकारः
प्रत्ययः  3|1|1 परश्च  3|1|2 आद्युदात्तश्च  3|1|3 ङ्याप्प्रातिपदिकात्  4|1|1 तद्धिताः  4|1|76 प्राग्घिताद्यत्  4|4|75 समर्थानां प्रथमाद्वा  4|1|82
सम्पूर्णसूत्रम्
"तत्र भवे" (इतिि) अग्रात् छन्दसि संज्ञायाम् घन् घ-छौ च
सूत्रार्थः
"भवः" अस्मिन् अर्थे सप्तमीसमर्थात् "अग्र"शब्दात् वेदेषु संज्ञायाः विषये घन्, घ तथा छ प्रत्ययाः प्रयुक्ताः दृश्यन्ते ।
"तत्र भवः" अस्मिन् अर्थे "अग्र"शब्दात् सप्तमीसमर्थात् घन्, घ तथा छ प्रत्ययाः कृताः दृश्यन्ते ।

यथा -
1) अग्रे भवः
= अग्र + घन्
→ अग्र + इय [आयनेयीनियियः फढखच्छघां प्रत्ययादीनाम् 7|1|2 इति इय-आदेशः]
→ अग्र् + इय [यस्येति च 6|4|148 इति अकारलोपः]
→ अग्रिय

2) अग्रे भवः
= अग्र + घ
→ अग्र + इय [आयनेयीनियियः फढखच्छघां प्रत्ययादीनाम् 7|1|2 इति इय-आदेशः]
→ अग्र् + इय [यस्येति च 6|4|148 इति अकारलोपः]
→ अग्रिय

घन्-प्रत्ययान्तरूपम् तथा घ-प्रत्ययान्तरुपम् समानमेव वर्तते, परन्तु तत्र कश्चन स्वरभेदः अपि अस्ति । घन्-प्रत्ययान्तशब्दाः ञ्नित्यादिर्नित्यम् 6|1|197 इत्यनेन आद्युदात्ताः सन्ति । परन्तु घ-प्रत्ययान्तशब्दानां विषये तु आद्युदात्तश्च 3|1|3 इत्यनेन प्रत्ययस्य प्रथमस्वरः उदात्तः भवति, अतः अनुदात्तं पदमेकवर्जम् 6|1|158 इत्यनेन तद्धितान्तस्य प्रथमस्वरः अनुदात्तः जायते ।

वेदेषु प्रयोगः - "घन्" प्रत्ययान्तः आद्युदात्तः "अग्रिय" शब्दः - (ऋग्वेदः 1.16.7) - अ॒यं ते॒ स्तोमो॑ अग्रि॒यो हृ॑दि॒स्पृग॑स्तु॒ शंत॑मः । अथा॒ सोमं॑ सु॒तं पि॑ब ।

3) अग्रे भवः
= अग्र + छ
→ अग्र + ईय [आयनेयीनियियः फढखच्छघां प्रत्ययादीनाम् 7|1|2 इति ईय-आदेशः]
→ अग्र् + इय [यस्येति च 6|4|148 इति अकारलोपः]
→ अग्रीय

ज्ञातव्यम्
1. अस्मिन् सूत्रे "घच्छौ" इति उच्यते । वस्तुतः अत्र प्रत्ययः "घ" तथा "छ" एतौ एव स्तः । घकारात् परस्य अकारस्य छकारे परे छे च 6|1|73 इत्यनेन तुगागमं कृत्वा तस्य स्तोः श्चुना श्चुः 8|4|40 इत्यनेन श्चुत्वे कृते चकारः जायते ।
2. "घच्छौ च" इत्यत्र प्रयुक्तम् "च" इति अव्ययम् तुग्रात् घनः 4|4|115 इत्यस्मात् "घन्" इत्यस्य अनुवृत्तिं कारयितुम् स्थापितः अस्ति । अतः अत्र घन्, घ, छ - त्रयः प्रत्ययाः निर्दिश्यन्ते ।
3. "अग्र"शब्दात् अग्राद्यत् 4|4|116 इत्यनेन पूर्वसूत्रेण यत्-प्रत्ययः अपि विधीयते इति स्मर्तव्यम् ।
One-line meaning in English
Will be updated soon.
काशिकावृत्तिः
अग्रशब्दात् यत् घच्छौ च प्रत्यया भवन्ति तत्र भवः इत्येतस्मिन् विषये। अग्र्यम्, अग्रियम्, अग्रीयम्। चकारः तुग्राद् घन् 4|4|115 इत्यस्य अनुकर्षणार्थः। अग्रियम्। स्वरे विशेषः।
`स्वरे विशेषः` इति। घे विहितेऽन्तोदात्तत्वं स्यात्, घनि तु सत्याद्युदात्तत्वं भवति॥
चकारस्तुग्राद्धनित्यस्यानुकर्षणार्थ इति । पूर्वमेव विहितस्य यतोऽनुकर्षणे प्रयोजनाभावात् ॥
सिद्धान्तकौमुदी
चाद्यत् । अग्रे भवोऽग्र्यः । अग्रियः । अग्रीयः ॥
Text Unavailable. Please use feedback link below to provide the text if you have.
Text Unavailable. Please use feedback link below to provide the text if you have.
लघुसिद्धान्तकौमुदी
-
महाभाष्यम्
Text Unavailable. Please use feedback link below to provide the text if you have.