Page loading... Please wait.
4|4|111 - पाथोनदीभ्यां ड्यण्
॥ तस्मै पाणिनये नमः ॥
4|4|111
SK 3457
पाथोनदीभ्यां ड्यण्   🔊
सूत्रच्छेदः
पाथस्-नदीभ्याम् (पञ्चमीद्विवचनम्) , ड्यण् (प्रथमैकवचनम्)
अनुवृत्तिः
संज्ञायाम्  4|4|89 (सप्तम्येकवचनम्) , तत्र  4|4|98 (अव्ययम्) , छन्दसि  4|4|110 (सप्तम्येकवचनम्) , भवे  4|4|110 (सप्तम्येकवचनम्)
अधिकारः
प्रत्ययः  3|1|1 परश्च  3|1|2 आद्युदात्तश्च  3|1|3 ङ्याप्प्रातिपदिकात्  4|1|1 तद्धिताः  4|1|76 प्राग्घिताद्यत्  4|4|75 समर्थानां प्रथमाद्वा  4|1|82
सम्पूर्णसूत्रम्
"तत्र भवे" (इति) छन्दसि संज्ञायाम् पाथोनदीभ्यां ड्यण्
सूत्रार्थः
सप्तमीसमर्थात् "पाथस्"शब्दात् "नदी"शब्दात् च "भवः" अस्मिन् अर्थे वेदेषु संज्ञायाः विषये ड्यण्-प्रत्ययः कृतः दृश्यते ।
"पाथस्" (= अन्तरिक्षः) तथा "नदी" - एताभ्यां शब्दाभ्यां "भवः" अस्मिन् अर्थे वेदेषु ड्यण्-प्रत्ययः कृतः दृश्यते ।

1. पाथसि भवः
= पाथस् + ड्यण्
→ पाथस् + य [इत्संज्ञालोपः]
→ पाथस् + य [तद्धितेष्वचामादेः 7|2|117 इति आदिवृद्धिः]
→ पाथ् + य [टेः 6|4|143 इति डित्-प्रत्यये परे अङ्गस्य टिलोपः]
→ पाथ्य
पाथसि भवः पाथ्यः । अन्तरिक्षे विद्यमानः इत्यर्थः ।

यथा - तमु त्वा पाथ्यो वृषा समीधे दस्युहन्तमम् । धनञ्जयं रणेरणे ॥ ऋग्वेदः 6.16.15 ॥

2. नद्यां भवः
= नदी + ड्यण्
→ नदी + य [इत्संज्ञालोपः]
→ नादी + य [तद्धितेष्वचामादेः 7|2|117 इति आदिवृद्धिः]
→ नाद् + य [टेः 6|4|143 इति डित्-प्रत्यये परे अङ्गस्य टिलोपः]
→ नाद्य
नद्यां भवः नाद्यः ।

यथा - उपेमसृक्षि वाजयुर्वचस्यां चनो दधीत नाद्यो गिरो मे ॥ ऋग्वेदः 2.35.1 ॥
One-line meaning in English
Will be updated soon.
काशिकावृत्तिः
पाथःशब्दान् नदीशब्दाच् च ड्यण् प्रत्ययो भवति तत्र भवः इत्येतस्मिन्नर्थे। यतो ऽपवादः। पाथसि भवः पाथ्यो वृषा। च नो दधीत नाद्यो गिरो मे। पाथः अन्तरिक्षम्।
Text Unavailable. Please use feedback link below to provide the text if you have.
पाथोऽन्तरिक्षमिति । पाति भूताद्यवकाशदानेनेति कृत्वा । यद्यपि ठ्पातेर्बलेर्जुट्ऽ, ठुदके थुट्ऽ, ठन्न चेऽ इति अन्नोदकयोः पाथः--शब्दोऽसुनि व्युत्पाद्यते, तथापि बाहुलकादन्तरिक्षेऽपि भवति ॥
सिद्धान्तकौमुदी
तमुत्वा पाथ्यो वृषा (तमु॑त्वा पा॒थ्यो वृषा॑) । चनो दधीत नाद्यो गिरो मे (चनो॑ दधीत ना॒द्यो गिरो॑ मे) । पाथसि भवः पाथ्यः । नद्यां भवो नाद्यः ॥
Text Unavailable. Please use feedback link below to provide the text if you have.
Text Unavailable. Please use feedback link below to provide the text if you have.
लघुसिद्धान्तकौमुदी
-
महाभाष्यम्
Text Unavailable. Please use feedback link below to provide the text if you have.