Page loading... Please wait.
4|4|11 - श्वगणाट्ठञ्च
॥ तस्मै पाणिनये नमः ॥
4|4|11
SK 1559
श्वगणाट्ठञ्च   🔊
सूत्रच्छेदः
श्वगणात् (पञ्चम्येकवचनम्) , ठञ् (प्रथमैकवचनम्) , च (अव्ययम्)
अनुवृत्तिः
तेन  4|4|2 (तृतीयैकवचनम्) , चरति  4|4|8 (क्रियापदम्) , ष्ठन्  4|4|10 (प्रथमैकवचनम्)
अधिकारः
प्रत्ययः  3|1|1 परश्च  3|1|2 आद्युदात्तश्च  3|1|3 ङ्याप्प्रातिपदिकात्  4|1|1 तद्धिताः  4|1|76 प्राग्वहतेष्ठक्  4|4|1 समर्थानां प्रथमाद्वा  4|1|82
सम्पूर्णसूत्रम्
"तेन चरति" (इति) श्वगणात् ष्ठन् ठञ् च
सूत्रार्थः
"चरति" अस्मिन् अर्थे तृतीयासमर्थात् "श्वगण" शब्दात् ष्ठन् तथा ठञ् प्रत्ययौ भवतः ।
श्वगणेन (श्वानपथकस्य साहाय्येन) यः चरति, तस्य निर्देशं कर्तुम् तृतीयासमर्थात् "श्वगण"शब्दात् "ष्ठन्" तथा "ठञ्" प्रत्ययौ भवतः । यथा -
1. श्वगणेन चरति सः
= श्वगण + ष्ठन्
→ श्वगण + ठ [इत्संज्ञालोपः]
→ श्वगण + इक [ठस्येकः 7|3|50 इति इक्-आदेशः]
→ श्वगण् + इक [यस्येति च 6|4|148 इति अकारलोपः]
→ श्वगणिक ।

स्त्रीलिङ्गे विवक्षिते प्रत्ययस्य षित्वात् षिद्गौरादिभ्यश्च 4|1|41 इत्यनेन ङीष्-प्रत्ययं कृत्वा "श्वगणिकी" इति प्रातिपदिकं सिद्ध्यति ।

2. श्वगणेन चरति सः
= श्वगण + ठञ्
→ श्वगण + ठ [इत्संज्ञालोपः]
→ श्वगण + इक [ठस्येकः 7|3|50 इति इक्-आदेशः]
→ श्वागण + इक [तद्धितेष्वचामादेः 7|2|117 इति आदिवृद्धिः]
→ श्वागण् + इक [यस्येति च 6|4|148 इति अकारलोपः]
→ श्वागणिक ।

स्त्रीलिङ्गे विवक्षिते टिड्ढाणञ् 4|1|41 इत्यनेन ङीप्-प्रत्ययं कृत्वा "श्वागणिकी" इति प्रातिपदिकं सिद्ध्यति ।

ज्ञातव्यम् - "श्वन्" अयम् शब्दः द्वारादीनां च 7|3|4 इत्यत्र द्वारादिगणे निर्दिष्टः अस्ति, अतः वस्तुतः "श्वगण" इत्यत्र आदिवृद्धिं बाधित्वा ऐच्-आगमः भवेत् । परन्तु श्वादेरिञि 7|3|8 इत्यत्र निर्दिष्टेन इकारादाविति वाच्यम् अनेन वार्त्तिकेन अस्य ऐच्-आगमस्य निषेधः भवति । अतः [तद्धितेष्वचामादेः 7|2|117 इत्यनेन आदिवृद्धिं कृत्वैव रूपं सिद्ध्यति ।
One-line meaning in English
Will be updated soon.
काशिकावृत्तिः
श्वगणशब्दात् ठञ् प्रत्ययो भवति, चकारात् ष्ठन्, चरति इत्येतस्मिन्नर्थे। ठको ऽपवादः। श्वगणेन चरति श्वागणिकः। श्वागणिकी। ठन् श्वगणिकः। श्वगणिका। श्वाऽदेरिञि 7|3|8 इत् यत्र वक्ष्यति, इकारादिग्रहणं च कर्तव्यम् श्वागणिकाद्यर्थम् 7|3|8 इति। तेन थत्रि द्वरादिकार्यं न भवति।
`ष्वागणिकः`इति। शुनां गणः आगणः। ननु च आञ्शब्दो द्वारादिषु पठत इति `द्वारादीनाञ्च` 7|3|4 इति वृद्धिप्रतिषेधेनैवागमेन भवितव्यम्, तत्र तदादिविधेरिष्टत्वात्, तत्कथं आआगणिक इति भवति? इत्याह-- `आआदेरिञिट इत्यादि। द्वारादिकार्ये च प्रतिषिद्धे सत्यादिवृद्धिरेव भवति॥
श्वागणिक इति । ननु च श्वशब्दो द्वारादिषु पठ।ल्ते, तदादिविधिश्च तत्रेष्यते, तत्कथं श्वागणिक इति ? तत्राह---श्वादेरिञीत्यत्रेति ॥
सिद्धान्तकौमुदी
चात् ष्ठन् ॥
श्वगणाट्ठञ्च - आगणाट्ठञ् च । "उक्तविषये" इति शेषः । आगणशब्दात्तृतीयान्ताच्चरतीत्यर्थे ठञ् ष्ठन् च स्यादित्यर्थः । आआगणिक इत्युदाहरणं वक्ष्यति । तत्र आन्शब्दस्य द्वारादित्वादेजागमे प्राप्ते ।
श्वगणाट्ठञ्च - आगणाट्ठञ्च । ठकोऽपादः ।
लघुसिद्धान्तकौमुदी
-
महाभाष्यम्
Text Unavailable. Please use feedback link below to provide the text if you have.