Page loading... Please wait.
4|4|108 - समानोदरे शयित ओ चोदात्तः
॥ तस्मै पाणिनये नमः ॥
4|4|108
SK 1659
समानोदरे शयित ओ चोदात्तः   🔊
सूत्रच्छेदः
समान-उदरे (सप्तम्येकवचनम्) , शयितः (प्रथमैकवचनम्) , ओ लुप्तप्रथमान्तनिर्देशः च (अव्ययम्) , उदात्तः (प्रथमैकवचनम्)
अनुवृत्तिः
संज्ञायाम्  4|4|89 (सप्तम्येकवचनम्)
अधिकारः
प्रत्ययः  3|1|1 परश्च  3|1|2 आद्युदात्तश्च  3|1|3 ङ्याप्प्रातिपदिकात्  4|1|1 तद्धिताः  4|1|76 प्राग्घिताद्यत्  4|4|75 समर्थानां प्रथमाद्वा  4|1|82
सम्पूर्णसूत्रम्
"शयितः" (इति) संज्ञायाम् समानोदरे यत्, ओ च उदात्तः
सूत्रार्थः
"शयितः" अस्मिन् अर्थे सप्तमीसमर्थात् "समानोदर"शब्दात् संज्ञायाः विषये यत्-प्रत्ययः भवति, तथा च निर्मितस्य शब्दस्य ओकारः उदात्तः जायते ।
"शयितः" इति "शी" धातो" क्त-प्रत्ययान्तरूपम् । "शयनम् कृतः / स्थितः" इत्यर्थः । सप्तमीसमर्थात् "समानोदर"शब्दात् संज्ञायाः विषये यत्-प्रत्ययः भवति । यथा -

समानोदरे शयितः
= समानोदर + यत्
→ समानोदर् + य [यस्येति च 6|4|148 इति अकारलोपः]
→ समानोदर्यः ।

समाने उदरे शयितः सः समानोदर्यः भ्राता । समाने उदरे शयिता सा समानोदर्या स्वसा ।

अनेन सूत्रेण "समानोदर्य" शब्दस्य ओकारस्य उदात्तत्वम् अपि विधीयते । वस्तुतः तु यत्-प्रत्ययः "तित्" अस्ति, अतः तित्स्वरितम् 6|1|185 इत्यनेन तित्-प्रत्ययस्य आदिस्वरस्य उदात्तत्वम् विधीयते, येन अन्ये स्वराः अनुदात्तं पदमेकवर्ज्यम् 6|1|158 इत्यनेन अनुदात्तस्वरं प्राप्नुवन्ति । परन्तु तत् बाधित्वा अनेन सूत्रेण "समानोदर्य" शब्दस्य ओकारः उदात्तः क्रियते ।
One-line meaning in English
Will be updated soon.
काशिकावृत्तिः
समानोदरशब्दात् सप्तमीसमर्थात् शयितः इत्येतस्मिन्नर्थे यत् प्रत्ययो भवति, ओकारश्च उदात्तः। शयितः स्थितः इत्यर्थः। समानोदरे शयितः समानोदर्यः भ्राता।
`ओकारश्चोदात्तः` इति। यतः स्वरे प्राप्त ओकारस्योदात्तत्वं विधीयते। `शयितः स्थित इत्यर्थः`(इति)। अनेकार्थत्वात् तस्य स्थितावपि वृत्तेः; तथा हि ---जलाशय इति। समानोदर्यः` इति। समानञ्च तदुदरञ्चेति समानाधिकरणसमासं कृत्वा ततः प्रत्ययः॥
ओकारश्चोदात इति । तित्स्वरितस्यापवादः । शयितः स्थित इति । शेतेः स्थितावपि वृतेः, आमाशयः, जलाशय इति यथा । समानोदर्य इति । उद्दीर्यत इत्युदरम्, उदि दृणातेरलचौ पूर्वपदान्तलोपश्चेत्यलचोरन्यतरः । समानं च तदुदरं च समानोदरम्, ठ्पूर्वापरप्रथम्ऽ इत्यादिना समासःष ततः प्रत्ययः ॥
सिद्धान्तकौमुदी
समाने उदरे शयितः स्थितः समानोदर्यो भ्राता ॥
समानोदरे शयित ओ चोदात्तः - समानोदरे । समानोदरशब्दात्सप्तम्यन्ताच्छयित इत्यर्थे यत्स्यादोकाराश्च उदात्त इत्यर्थः । शयित इत्यस्य विवरणं स्थित इति । कुशेशयं जलेशयमित्यादौ तथा दर्शनादिति भावः । समानोदर्य इति । समानमुदरमिति । विग्रहेपूर्वापरप्रथमे॑त्यादिना समासाद्यति कृते तित्स्वरापवाद ओकारस्योदात्तः । "विभाषोदरे" इति सभावेऽसति रूपम् ।
समानोदरे शयित ओ चोदात्तः - शयितः स्थित इति । शीधातुः स्थित्यर्थे वर्तते ।जलाशयः॑कुशेशय॑मिति प्रयोगादिति भावः । समानमुदरमितिपूर्वापरप्रथमे॑त्यादिना तत्पुरुषःष ततो यत्, तित्स्वरापवाद ओकारस्योदात्तः ।
लघुसिद्धान्तकौमुदी
-
महाभाष्यम्
Text Unavailable. Please use feedback link below to provide the text if you have.