Page loading... Please wait.
4|4|104 - पथ्यतिथिवसतिस्वपतेर्ढञ्
॥ तस्मै पाणिनये नमः ॥
4|4|104
SK 1656
पथ्यतिथिवसतिस्वपतेर्ढञ्   🔊
सूत्रच्छेदः
पथि-अतिथि-वसति-स्वपतेः (पञ्चम्येकवचनम्) , ढञ् (प्रथमैकवचनम्)
अनुवृत्तिः
संज्ञायाम्  4|4|89 (सप्तम्येकवचनम्) , साधुः  4|4|99 (प्रथमैकवचनम्) , तत्र  4|4|99 (अव्ययम्)
अधिकारः
प्रत्ययः  3|1|1 परश्च  3|1|2 आद्युदात्तश्च  3|1|3 ङ्याप्प्रातिपदिकात्  4|1|1 तद्धिताः  4|1|76 प्राग्घिताद्यत्  4|4|75 समर्थानां प्रथमाद्वा  4|1|82
सम्पूर्णसूत्रम्
"तत्र साधुः" इति संज्ञायाम् पथि-अतिथि-वसति-स्वपतेः संज्ञायाम् ढञ्
सूत्रार्थः
"साधुः" अस्मिन् अर्थे पथिन्, अतिथि, वसति, स्वपति -एतेभ्यः सप्तमीसमर्थेभ्यः शब्देभ्यः संज्ञायाः विषये ढञ्-प्रत्ययः भवति ।
"साधुः" इत्युक्ते योग्यः, प्रवीणः । पथिन्, अतिथि, वसति, स्वपति - एतेभ्यः सप्तमीसमर्थेभ्यः शब्देभ्यः संज्ञायाः विषये ढञ्-प्रत्ययः भवति ।

अस्मिन् सूत्रे "संज्ञायाम्" इति अनुवर्तते, अतः अस्य सूत्रस्य प्रयोगः विशिष्टेषु प्रयोगेषु एव क्रियते । उदाहरणानि एतानि -

1. पथिनि साधुः
= पथिन् + ढञ्
→ पथिन् + एय [आयनेयीनीयियः फढखच्छघां प्रत्ययादीनाम् 7|1|2 इति एय्-आदेशः]
→ पाथिन् + एय [तद्धितेष्वचामादेः 7|2|117 इति आदिवृद्धिः]
→ पाथ् + एय [नस्तद्धिते 6|4|144 इति टिलोपः]
→ पाथेय ।
पथिनि साधुः पाथेयम् खाद्यम् पेयम् वा ।

2. अतिथौ साधुः आतिथेयः व्यवहारः । अतिथिं प्रति यः व्यवहारः कार्यः , सः अतिथौ योग्यः आतिथेयः व्यवहारः ।
3. वसतौ साधुः वासतेयम् गृहम् । "वसति" इत्युक्ते निवसनम् । वसनकार्यार्थम् योग्यम् / उचितम् गृहम् वासतेयम् गृहम् ।
4. स्वपतौ साधुः स्वापतेयम् धनम् । "स्वपति" इत्युक्ते धनिकः । धनिकस्य समीपे यत् साधुः भासते, तत् स्वापतेयम् धनम् ।
One-line meaning in English
Will be updated soon.
काशिकावृत्तिः
पथ्यादिभ्यः शब्देभ्यः ढञ् प्रत्ययो भवति तत्र साधुः इत्येतस्मिन् विषये। यतो ऽपवादः। पथि साधु पाथेयम्। आतिथेयम्। वासतेयम्। स्वापतेयम्।
Text Unavailable. Please use feedback link below to provide the text if you have.
पतन्त्यनेनेति पन्थाः, ठ्गमेरिनिःऽ ठ्पतेस्थ चऽ; अतति सततं गच्छतीत्यतिथिः, न विद्यते तिथिर्यस्य सोऽप्यतिथिः, एकमपि दिनमत्रास्थित इत्यर्थः । वसनं वसतिः, ठ्वसेश्चऽ इत्यतिप्रत्ययः, तत्र योग्या वासतेयी रात्रिः । स्वपतिराद्यः, स्वपतेर्योग्यं स्वापतेयं धनम् ॥
सिद्धान्तकौमुदी
पथि साधुः पाथेयम् । आतिथेयम् । वसनं वसतिस्तत्र साधुर्वासतेयी रात्रिः । स्वापतेयं धनम् ॥
Text Unavailable. Please use feedback link below to provide the text if you have.
वसतिरिति। `वसेश्च`त्यतिप्रत्ययः। स्वस्य पति स्वपतिः=आढ्यः, तस्मिन्साधु स्वापतेयम्। सभाया यः। यति तु तित्स्वरः स्यात्, `क्रतुर्भवत्युक्थ्यः`इति वत्। न च `यतोऽनावः`इत्याद्युदात्तता शङ्क्या। `यदुत्पत्तिवेलायां व्द्यच्कस्य यदन्तस्यादिरुदात्तः`इति वेदभाष्ये स्थापितत्वात्। पक्षान्तरे तु `नमः शष्प्याय च फेन्याय च`इत्यादिवदाद्युदात्तः स्यात्। एवं च व्याख्यानद्वयस्याप्यावश्यकत्वे लक्ष्यमुरोधेन क्वचि�त्कचिव्द्याख्येयमिति तत्त्वम्।
लघुसिद्धान्तकौमुदी
-
महाभाष्यम्
Text Unavailable. Please use feedback link below to provide the text if you have.