Page loading... Please wait.
4|3|133 - आथर्वणिकस्येकलोपश्च
॥ तस्मै पाणिनये नमः ॥
4|3|133
SK 1513
आथर्वणिकस्येकलोपश्च   🔊
सूत्रच्छेदः
आथर्वणिकस्य (षष्ठ्येकवचनम्) , इक लुप्तषष्ठ्यन्तम् लोपः (प्रथमैकवचनम्) , च (अव्ययम्)
अनुवृत्तिः
-
अधिकारः
प्रत्ययः  3|1|1 परश्च  3|1|2 आद्युदात्तश्च  3|1|3 ङ्याप्प्रातिपदिकात्  4|1|1 तद्धिताः  4|1|76 प्राग्दीव्यतोऽण्  4|1|83 समर्थानां प्रथमाद्वा  4|1|82
सम्पूर्णसूत्रम्
Will be updated soon
सूत्रार्थः
Will be updated soon.
One-line meaning in English
Will be updated soon.
काशिकावृत्तिः
अणित्येव। आथर्वणिकशब्दादण् प्रत्ययो भवति, तत्संनिहोगेन च इकलोपः, तस्य इदम् इत्येतस्मिन् विषये। चरनवुञो ऽपवादः। आथर्वणिकस्यायं आथर्वणो धर्मः आम्नायो वा। चरणाद् धर्माम्नाययोः।
`मौर्वं काण्डम्` इति। मूर्वाशब्दादवयवे प्रत्ययः। `मौर्व भस्म` इति। विकारे।`इत उत्तरम्` इत्यादिना वक्ष्यमाणानां प्रत्ययानां विषयविभागं दर्शयति। `कथम्` इति। केन प्रकारेणायं विभागो लभ्यते। प्रत्यक्षमर्थं पृच्छति-- `द्वयमपि`इत्यादि। यतो हेतोरेष विषयविभागो लभ्यते तद्दर्शयति। ततर् फलपाकान्ता ओषधः,पुष्पवन्तः फलवन्तश्च वृक्षाः, तद्विशेषा वनस्पतयः फलवन्त एव। तत्र वनस्पतिग्रहणेन वृक्षविशेषास्ततोऽन्येन गृह्रन्ते। वृक्षग्रहणे तु वनस्पतेरपि ग्रहणं विज्ञेयम्। `विकारावयवयोः` इत्यादि। युगपदधिकारे ह्रणादीन् वक्ष्यामीत्येवमर्थो युगपदधिकारः। अणादीनामर्थनिर्देशार्थोऽपि कस्मान्न भवति? इत्याह-- `कृतनिर्देशो हि तौ` इति। कृतनिर्देशो हि तावर्थौ `तस्येदम्` 4|3|120 इत्यनेनैव;तस्येदं विशेषत्वात् तयोः॥
चरणवुञोऽपवाद इति । अथर्वणा प्रोक्तो वेदोऽभेदोपचारादथर्वा, तमधीते वसन्तादित्वाठठक्,---आथर्वणिकः, दाण्डिनायनादिसूत्रे निपातनाट्टिलोपाभावः । अथ वा---अथर्वणा प्रोक्तो वेदः ठ्तेन प्रोक्तम्ऽ इत्यण् ततः ठ्च्छन्दोब्राह्मणानिऽ इति तद्विषयतायामाथर्वणशब्दस्यापि वसन्तादिषु पाठादध्येतरि ठक्, तस्य विधानसामर्थ्यात् ठ्प्रोक्ताल्लुक्ऽ इति लुग्न भवति---आथर्वणिकः । पुर्वसूत्रमिदञ्च वार्तिके दर्शनात्सूत्रेषु प्रक्षिप्तम् ॥
सिद्धान्तकौमुदी
अण् स्यात् । आथर्वणिकस्यायमाथर्वणः धर्म आम्नायो वा । चरणाद्वुञोऽपवादः ॥ । इति तद्धिताधिकारे शैषिकप्रकरणम्‌ ।
Text Unavailable. Please use feedback link below to provide the text if you have.
आथर्वणिकस्य। अथर्वणा प्रोक्तो वेदोऽथर्वा, अबेदोपचारात्। तमधीते। वसन्तादित्वाट्ठक्। दाण्डिनायनादिसूत्रे निपातनाट्टिलोपाऽभावः। अन्ये त्वाहुः----अथर्वणा प्रोक्तामधीते आथर्वणिकः। इह प्रोक्तेऽण्। ततः `छन्दोब्राआहृणानी`ति तद्विषयतायामाथर्वणशब्दस्यापि वसन्तादिषु पाठादध्येतरि ठक्, तस्य विधानसामथ्र्यात्प्रोक्ताल्लुह् नेति॥
लघुसिद्धान्तकौमुदी
-
महाभाष्यम्
आथर्वणिकस्येकलोपश्च (1702) (अणोऽधिकरणम्) (चकारार्थबोधकभाष्यम्) आथर्वणिकस्येकलोपश्चाण्च वक्तव्यः। आथर्वणः ‐ धर्मः, आथर्वणः ‐ आम्नायः। (अथर्वणशब्दव्यवस्थाभाष्यम्) इदमाथर्वणार्थमाथर्वणिकार्थं च चतुर्ग्रहणं क्रियते। वसन्तादिषु ‐ अर्थवन्शब्द आथर्वणशब्दश्च पठ्यते। षष्ठेऽध्याये प्रकृतिभावार्थं ग्रहणं क्रियते। इदं चतुर्थमिकलोपार्थम्। द्विर्ग्रहणं शक्यमकर्तुम्। कथम्? तेन प्रोक्तम् (4।3।101) इति प्रकृत्य ऋषिभ्यो लुग्वक्तव्यः ‐ वसिष्ठोऽनुवाकः, विश्वामित्रोऽनुवाक इत्येवमर्थम्। ततो वक्तव्यम् ‐ अथर्वणो वेति। तेन सिद्धमथर्वा ‐ इति आथर्वण, इति च। अथ वसन्तादिष्वाथर्वणशब्दः पठितव्यः, तत्र नैवार्थः प्रकृतिभावार्थेन, नापि ‐ इकलोपार्थेन।। (अव्यविकन्यायेन प्रयोगव्यवस्थाभाष्यम्) यदि वसन्तादिष्वाथर्वणशब्दः पठ्यते ‐ अथर्वाणमधीते आथर्वणिक इति न सिध्यति। नैष दोषः। इहास्माभिस्त्रैशब्द्यं साध्यम् ‐ अथर्वाणमधीते, आथर्वणमधीते, आथर्वणिक इति। तत्र द्वयोः शब्दयोः समानार्थयोरेकेन विग्रहोऽपरस्मादुत्पत्तिर्भविष्यति ‐ अविरविकन्यायेन। तद्यथा ‐ अवेर्मांसमिति विगृह्याविकशब्दादुत्पत्तिर्भवति ‐ आविकमिति। एवमाथर्वणमधीत इति विगृह्य ‐ आथर्वणिक इति भविष्यति। अथर्वाणमधीत इति विगृह्य ‐ वाक्यमेव भविष्यति। तत्राभिसंबन्धमात्रं कर्तव्यम् ‐ आथर्वणिकानामिदमिति। न चेदानीमन्यदाथर्वणिकानां स्वं भवितुमर्हति, अन्यदतो धर्मादाम्नायाद्वा।।