Page loading... Please wait.
4|2|49 - पाशादिभ्यो यः
॥ तस्मै पाणिनये नमः ॥
4|2|49
SK 1258
पाशादिभ्यो यः  
सूत्रच्छेदः
पाश-आदिभ्यः (पञ्चमीबहुवचनम्) , यः (प्रथमैकवचनम्)
अनुवृत्तिः
समूहः  4|2|37 (प्रथमैकवचनम्) , तस्य  4|2|37 (षष्ठ्येकवचनम्)
अधिकारः
प्रत्ययः  3|1|1 परश्च  3|1|2 आद्युदात्तश्च  3|1|3 ङ्याप्प्रातिपदिकात्  4|1|1 तद्धिताः  4|1|76 प्राग्दीव्यतोऽण्  4|1|83 समर्थानां प्रथमाद्वा  4|1|82
सम्पूर्णसूत्रम्
तस्य समूहः (इति) पाशादिभ्यः यः
सूत्रार्थः
पाशादिगणस्य शब्दानां विषये "तस्य समूहः" अस्मिन् अर्थे य-प्रत्ययः भवति ।
पाशादिगणस्य शब्देभ्यः तस्य समूहः 4|2|37 अस्मिन् अर्थे "य" प्रत्ययः भवति । एते सर्वे शब्दाः प्रयोगवशात् स्त्रीलिङ्गे एव प्रयुज्यन्ते, अतः स्त्रीत्वं द्योतयितुम् एतेषाम् टाप्-प्रत्ययः अपि भवति ।

पाशादिगणः अयम् --
पाश, तृण, धूम, वात, अङ्गार, पोत, बालक, पिटक, पिटाक, शकट, हल, नड, वन ।

यथा -
1. पाशानां समूहः पाश्या ।
2. तृणानां समूहः तृण्या ।
3. धूमानां समूहः धूम्या ।
4. वातानां समूहः वात्या ।
5. अङ्गाराणां समूहः अङ्गार्या ।
6. पोतानां समूहः पोत्या ।
7. बालकानां समूहः बालक्या ।
8. पिटकानां समूहः पिटक्या ।
9. पिटाकानां समूहः पिटाक्या ।
10. शकटानां समूहः शकट्या ।
11. हलानां समूहः हल्या ।
12. नडानां समूहः नड्या ।
13. वनानां समूहः वन्या ।

एतेषु सर्वेषु प्रक्रियायाम् यस्येति च 6|4|148 इत्यनेन अन्तिमवर्णलोपं कृत्वा अग्रे स्त्रीत्वं द्योतयितुम् टाप्-प्रत्ययं योजयित्वा अन्तिमं रूपं सिद्ध्यति ।
One-line meaning in English
The words of पाशादिगण get the प्रत्यय "य" in the meaning of "तस्य समूहः"
काशिकावृत्तिः
पाशदिभ्यः यः प्रत्ययो भवति तस्य समूहः इत्येतस्मिन् विषये। पाशानां समूहः पाश्या। तृण्या। पाश। तृण। धूम। वात। अङ्गार। पोत। बालक। पिटक। पिटाक। शकट। हल। नड। वन।
अचित्तलक्षणके कठि प्राप्ते वचनमिदम्॥
Text Unavailable. Please use feedback link below to provide the text if you have.
सिद्धान्तकौमुदी
पाश्या । तृण्या । धूम्या । वन्या । वात्या ॥
पाशादिभ्यो यः - पाशादिभ्यो यः । समूह इत्येव । पाश्येत्यादि । पाशानां, तृणानां, धूमानां, वनानां, वातानां च समूह इति विग्रहः । स्त्रीत्वं लोकात् ।
Text Unavailable. Please use feedback link below to provide the text if you have.
लघुसिद्धान्तकौमुदी
-
महाभाष्यम्
पाशादिभ्यो यः( 1472) (यप्रत्ययाधिकरणम्) (गणपठितशब्देभ्यः समूहार्थे प्रत्ययोपपादकभाष्यम्) पाशतृणधूमवात्। (5370 गणे वातशब्दपाठक्षेपे वार्तिकम्।। 1 ।।) - पृथग्वातादर्शनादसमूहः - (भाष्यम्) पृथग्वातादर्शनादयुक्तोऽयं वातशब्दस्य सामूहिके पाठः। न हि पृथग्वाता दृश्यन्ते। न तर्हीदानीमिदं भवति ‐ वात्येति? भवति।। (5371 गणे वातशब्दपाठोपपादकं वार्तिकम् ।। 2 ।।) - शीघ्रत्वे तु - (भाष्यम्) शीघ्रो वातो वात्या। अथ वा पृथग्वाता अपि दृश्यन्ते। तद्यथा ‐ पूर्वो वातः, उत्तरो वातः, सर्वतो वातः, वाता वान्तु दिशो दश।।