Page loading... Please wait.
4|2|47 - अचित्तहस्तिधेनोष्ठक्
॥ तस्मै पाणिनये नमः ॥
4|2|47
SK 1256
अचित्तहस्तिधेनोष्ठक्  
सूत्रच्छेदः
अ-चित्त-हस्ति-धेनोः (पञ्चम्येकवचनम्) , ठक् (प्रथमैकवचनम्)
अनुवृत्तिः
समूहः  4|2|37 (प्रथमैकवचनम्) , तस्य  4|2|37 (षष्ठ्येकवचनम्)
अधिकारः
प्रत्ययः  3|1|1 परश्च  3|1|2 आद्युदात्तश्च  3|1|3 ङ्याप्प्रातिपदिकात्  4|1|1 तद्धिताः  4|1|76 प्राग्दीव्यतोऽण्  4|1|83 समर्थानां प्रथमाद्वा  4|1|82
सम्पूर्णसूत्रम्
तस्य समूहः (इति) अचित्त-हस्ति-धेनोः ठक्
सूत्रार्थः
अचित्तवाचिभ्यः शब्देभ्यः, "हस्ति"शब्दात् तथा "धेनु"शब्दात् "तस्य समूहः" अस्मिन् अर्थे ठक्-प्रत्ययः भवति ।
तस्य समूहः 4|2|37 अस्मिन् अर्थे अचित्तवाचिभ्यः शब्देभ्यः (इत्युक्ते, ते शब्दाः ये अचेतनवस्तूनां निर्देशं कुर्वन्ति, तेभ्यः) ठक्-प्रत्ययः भवति । तथा च, "हस्तिन्" तथा "धेनु" - एताभ्यां शब्दाभ्याम् अपि अनेन सूत्रेण ठक्-प्रत्ययः विधीयते । यथा -

1. अपूपानां समूहः आपूपिकम् । प्रक्रिया इयम् -
अपूप + ठक्
→ अपूप + इक [ठस्येकः 7|3|50 इति इक्-आदेशः]
→ आपूप + इक [किति च 7|2|118 इति आदिवृद्धिः]
→ आपूप् + इक [यस्येति च 6|4|148 इति अकारलोपः]
→ आपुपिक

2. शष्कुलीनां समूहः
= शष्कुली + ठक्
→ शष्कुली + इक [ठस्येकः 7|3|50 इति इक्-आदेशः]
→ शाष्कुली + इक [किति च 7|2|118 इति आदिवृद्धिः]
→ शष्कुल् + इक [यस्येति च 6|4|148 इति अकारलोपः]
→ शाष्कुलिक

3. सक्तूनाम् समूहः
= सक्तु + ठक्
→ सक्तु + क [इसुसुक्तान्तात् कः 7|3|51 इति ठकारस्य ककारादेशः]
→ साक्तु + क [किति च 7|2|118 इति आदिवृद्धिः]
→ साक्तुक

3. हस्तिनां समूहः
= हस्तिन् + ठक्
→ हस्तिन् + इक [ठस्येकः 7|3|50 इति इक्-आदेशः]
→ हास्तिन् + इक [किति च 7|2|118 इति आदिवृद्धिः]
→ हास्त् + इक [नस्तद्धिते 6|4|144 इति टिलोपः]
→ हास्तिक

4. धेनूनां समूहः
= धेनु + ठक्
→ धेनु + क [इसुसुक्तान्तात् कः 7|3|51 इति ठकारस्य ककारादेशः]
→ धैनु + क [किति च 7|2|118 इति आदिवृद्धिः]
→ धैनुक

अत्र एकं वार्त्तिकं ज्ञातव्यम् - धेनोः अनञ् इति वक्तव्यम् । इत्युक्ते, नञ्-समासे विद्यमानस्य धेनु-शब्दस्य विषये अस्य सूत्रस्य प्रसक्तिः नास्ति । अतः तत्र औत्सर्गिकरूपेण अण्-प्रत्ययः एव क्रियते । यथा -
अधेनूनाम् समूहः
= अधेनु + अञ् [उत्सादिभ्योऽञ् 4|1|86 इति अञ्]
→ आधेनु + अ [तद्धितेष्वचामादेः 7|2|117 इति आदिवृद्धिः]
→ आधेनो + अ [ओर्गुणः 6|4|146 इति गुणादेशः]
→ आधेनव [एचोऽयवायावः 6|1|78 इति अवादेशः]

ज्ञातव्यम् - यदि कश्चन शब्दः अचित्तवाची अस्ति तथा अनुदात्तादिः अपि अस्ति, तर्हि अनुदात्तादेः अञ् 4|2|44 इत्यनेन अञ्-प्रत्यये प्राप्ते तं परत्वात् बाधित्वा वर्तमानसूत्रेण ठक्-प्रत्ययः एव विधीयते ।
One-line meaning in English
For the words that represent non-living entities, and also for the words हस्तिन् and धेनु, the प्रत्यय ठक् is used to indicate the meaning of "तस्य समूहः".
काशिकावृत्तिः
अचित्तार्थेभ्यो हस्तिधेनुशब्दाभ्यां च ठक् प्रत्ययो भवति तस्य समूहः इत्येतस्मिन् विषये। अणञोरपवादः। अपूपानां समूहः आपूपिकम्। शाष्कुलिकम्। हास्तिकम्। धैनुकम्। धेनोरनञ इति वक्तव्यम्। आधेनवम्।
`अचित` इति। अर्थप्रधानत्वान्निर्देशस्यार्थस्येदं ग्रहणम्, न स्वरूपस्य, तेनाचित्तवाचिभ्यष्ठग्विज्ञायत इत्याह-- `अचित्तवाचिभ्यः शब्देभ्यः` इति। हस्तिधेनुशब्दयोश्च शब्दप्रधानत्वान्निर्देशस्य स्वरूपग्रहणम्। अत एव `हस्तिधेनुशब्दाभ्याम्` इति।`{धेनोरनञ इति वक्तव्यम्-- इति वार्तिकपाठः।} अधेनोरिति वक्तव्यम्` इति। धेनुशब्दादनञ्पूर्वाट्ठग् भवतीत्येदर्थरूपं व्याख्येयमित्यर्थः। तत्रेदं व्याख्यानम्-- वक्ष्यमाणमिहान्यतरस्यांग्रहणमुभयोरपि योगयोः शेषो विज्ञायते, व्यवस्थिविभाषा च।तेन धेनुशब्दादनञ्पूर्वादेव भवतीति, न नञ्पूर्वादिति। `आधेनवम्` इति। `उत्सादिभ्योऽञ्` 4|1|86 । ननु च धेनुशब्दस्तत्र पठते, तत्कथमधेनुशब्दाद्भवतीति?तत्रापि तदन्तविधेः सम्भवात्। तत् कथं विज्ञायते? वष्कयास इति वष्कयशब्दस्य समासे प्रतिषेधात्। वष्कयशब्दाद्धि प्रत्ययविधानम्, गोवष्कयशब्दान्न प्राप्नोति,किं समासप्रतिषेधेन? इतः प्रतिषेधाद्विज्ञायते-- अस्ति तत्र तदन्तविधिरिति॥
अणञोरपवाद इति । अचितार्थेषु येननाप्राप्तिन्यायेनाणोऽपवादः । कपोतादिषु चितवत्सु चरितार्थस्याञोऽपि परत्वाद्वाधक इत्यर्थः । हस्तिधेनुशब्दयोस्तु प्रत्ययस्वरेणान्तोदातयोरनुदातादिलक्षणस्याञोऽपवादः । हस्तिशब्दः ठ्हस्ताज्जातौऽ इतीनिप्रत्ययान्तः । धेनुशब्दः ठ्घेटोऽनुश्चऽ इति नुप्रत्ययान्तः । आधेनवमिति । अत्सादिपाठादञ्, ठ्जङ्गलधेनुवलजान्तस्यऽ इति पक्षे वृद्ध्यभावः ॥
सिद्धान्तकौमुदी
साक्तुकम् । हास्तिकम् । धैनुकम् ॥
अचित्तहस्तिधेनोष्ठक् - अचित्तहस्ति । अचित्ताः=अप्राणिनः, तद्वाचिभ्यः, हस्तिशब्दाद्धेनुशब्दाच्च समूहे ठक् स्यादित्यर्थः । साक्तुकमिति । सक्तूनां समूह इति विग्रहः । "इसुसुक्तान्तात्कः" इत्युकः परत्वाट्ठस्य कः आदिवृद्धिः । हास्तिकमिति । हस्तिनां समूह इति विग्रहः । ठक् इकः । टिलोपः । आदिवृद्धिः । धैनुकमिति । धेनूनां समूह इति विग्रहः । उकः परत्वाट्ठस्य कः । आदिवृद्धिः ।
Text Unavailable. Please use feedback link below to provide the text if you have.
लघुसिद्धान्तकौमुदी
-
महाभाष्यम्
Text Unavailable. Please use feedback link below to provide the text if you have.