Page loading... Please wait.
4|2|37 - तस्य समूहः
॥ तस्मै पाणिनये नमः ॥
4|2|37
SK 1243
तस्य समूहः  
सूत्रच्छेदः
तस्य (षष्ठ्येकवचनम्) , समूहः (प्रथमैकवचनम्)
अनुवृत्तिः
-
अधिकारः
प्रत्ययः  3|1|1 परश्च  3|1|2 आद्युदात्तश्च  3|1|3 ङ्याप्प्रातिपदिकात्  4|1|1 तद्धिताः  4|1|76 प्राग्दीव्यतोऽण्  4|1|83 समर्थानां प्रथमाद्वा  4|1|82
सम्पूर्णसूत्रम्
"तस्य समूहः" (इति) समर्थानां प्रथमात् परः अण् प्रत्ययः
सूत्रार्थः
षष्ठीसमर्थात् शब्दात् समूहस्य निर्देशं कर्तुम् अण् प्रत्ययः भवति ।
"समूह" इत्युक्ते "समुच्चयः" । षष्ठीसमर्थात् समूहस्य निर्देशं कर्तुम् यथाविहितः प्रत्ययः विधीयते । यथा -

1. काकानाम् समूहः = काक + अण् → काक ।
2. बकानाम् समूहः = बक + अण् → बाक ।

समूहवाचिनः शब्दाः प्रयोगवशात् नित्यम् नपुँसकलिङ्गे भवन्ति । यथा - काकानां समूहः काकम्, बकानां समूहः बाकम् ।

अस्मिन् अर्थे अण्-प्रत्ययस्य भिन्नाः अपवादाः एतादृशाः उक्ताः सन्ति -

1. भिक्षादिगणे विद्यमानानाम् शब्दानाम् विषये सर्वान् अपवादान् बाधित्वा भिक्षादिभ्यः अण् 4|2|38 इत्यनेन अण्-प्रत्ययः एव भवति ।
2. अचित्तवाचिनः शब्दात्, तथा "हस्तिन्" / "धेनु" एताभ्याम् शब्दाभ्याम् अचित्तहस्तिधेनोः ठक् 4|2|47 अनेन सूत्रेण अण्-प्रत्ययस्य अपवादरूपेण ठक्-प्रत्ययः भवति ।
3. ये शब्दाः अनुदात्तादयः सन्ति, तेषां विषये अनुदात्तादेः अञ् 4|2|44 इत्यनेन अञ्-प्रत्ययः विधीयते ।
4. भिन्नानां गणानां विषये अण्-प्रत्ययस्य अपवादरूपेण केचन अन्ये भिन्नाः अपवादाः अपि प्रोक्ताः सन्ति । एतेषां सर्वेषाम् अपवादानाम् सङ्कलनम् अत्र दृश्यताम्
One-line meaning in English
To indicate the meaning of "collection / group", a षष्ठीसमर्थ word gets an appropriate तद्धितप्रत्यय.
काशिकावृत्तिः
तस्य इति षष्ठीसमर्थात् समूहः इत्येतस्मिन्नर्थे यथाविहितं प्रत्ययो भवति। किम् इह उदाहरणम्? चित्तवदद्युदात्तमगोत्रं यस्य च न अन्यत् प्रतिपदं ग्रहणम्। अचित्तात् ठकं वक्ष्यति, अनुदात्तादेरञ् 4|2|44, गोत्राद् वुञ्, प्रतिपदं च केदाराद् यञ्च 4|2|40 इत्येवम् आदि, तत्परिहारेण अत्र उदाहरणं द्रष्टव्यम्। काकानां समूहः काकम्। बाकम्। इनित्रकट्यचश्च 4|2|51 इति यावत् समूहाधिकारः। गुणादिभ्यो ग्रामज् वक्तव्यः। गुणग्रामः। करणग्रामः। गुण। करण। तत्त्व। शब्द। इन्द्रिय। आकृतिगनः।
`काकम्, शौकम्, बाकम्` इति। काकशुकबकशब्दा आद्युदात्ताः।`प्राणिनां कुपूर्वाणाम्` (फि।सू।2।30) इत्यनेन। अस्यायमर्थः-- प्राणिविशेषवाचिनां शब्दानां आदिभूताः कवर्गात् तेषामुदात्तो भवतीति॥
सर्वस्यैव विषयस्यापवादैरवष्टब्धत्वात्पृच्छति---किमिहोदाहरणमिति । काकशुकवकशब्दा आद्यौदाताः ठ्प्राणिनां कुपूर्वाणाम्ऽ इत्यनेन, अस्यार्थः---व्यधिकरणे षष्ठयौ, अथादिः प्राक् शकटेरित्यत आदिरित्यनुवृतं षष्ठीबहुवचनान्तं विपरिणम्यते, प्राणिवाचिनां ये आदिभूताः कवर्गात्पूर्वे अचस्तेषामुदातो भवतीति । तत्र शौकमित्यनुदाहरणम् ; खण्डिकादिषु पाठात् । वकशब्दस्तूदाहार्यः ॥
सिद्धान्तकौमुदी
काकानां समूहः काकम् । बाकम् ।
तस्य समूहः - तस्य समूहः । इनित्रकठचस्चे॑ति यावदिदमनुवर्तते । अस्मिन्नर्थे प्रथमोच्चारितात्षष्ठन्तात्प्राग्दीव्यतीया अणादयो यथासम्भवं स्युरित्यर्थः ।अचित्तहस्तिधेनोष्ठ॑गित्याद्यपवादविषयं परिह्मत्योदाहरति — काकं बाकमिति.समूहप्रत्ययान्तानां नपुंसकत्वं लोकात् ।
तस्य समूहः - तस्य समूहः । इहअचित्ताठ्ठक्,अनुदात्तादेरञ्, गोत्रान्ताद्वुञ्,केदाराद्यञ्च॑इत्यादिना प्रतिपदं यञादीश्त वक्ष्यति । तथा च चित्तवदाद्युदात्तमगोत्रान्तं प्रतिपदोक्तप्रत्ययरहितमिहोदाहरणमित्यशयेनोदाहरति — -काकम् । बाकमिति । एवं वार्कम् । काकबकवृकशब्दाःप्राणिनां कुपूर्व॑मिति फिट्सूत्रेणाद्युदात्ताः । प्राणिवाचिनां ये आदिभूताः कवर्गात्पूर्वे, तेषामुदात्तः स्यादिति सूत्रार्थः ।अथादिः प्राक् शकटेः॑इत्यधिकारात् । यत्तु वृत्तिन्यासयोः शौकमित्युहाह्मतं, तदुपेक्ष्यम् । खण्डिकादिषु शुकशब्दस्य पाठातत्राऽञा भाव्यमिति हरदत्तादयः ।
लघुसिद्धान्तकौमुदी
अनपत्यार्थेऽणि परे इन् प्रकृत्या स्यात्। तेन नस्तद्धित इति टिलोपो न। युवतीनां समूहो यौवनम्॥
महाभाष्यम्
Text Unavailable. Please use feedback link below to provide the text if you have.