Page loading... Please wait.
4|2|31 - वाय्वृतुपित्रुषसो यत्‌
॥ तस्मै पाणिनये नम: ॥
4|2|31
SK 1233
वाय्वृतुपित्रुषसो यत्‌  
सूत्रच्छेद:
वायु-ऋतु-पितृ-उषसः - पञ्चम्येकवचनम् , यत् - प्रथमैकवचनम्
अनुवृत्ति:
सा  [4|2|24] - प्रथमैकवचनम् , अस्य  [4|2|24] - षष्ठ्येकवचनम् , देवता  [4|2|24] - प्रथमैकवचनम्
अधिकार:
प्रत्यय:  [3|1|1] , परश्च  [3|1|2] , आद्युदात्तश्च  [3|1|3] , ङ्याप्प्रातिपदिकात्  [4|1|1] , तद्धिता:  [4|1|76] , प्राग्दीव्यतोऽण्  [4|1|83] , समर्थानां प्रथमाद्वा  [4|1|82]
सम्पूर्णसूत्रम्
"सा अस्य देवता" (इति) वायु-ऋतु-पितृ-उषसः यत्
सूत्रार्थ:
"सा अस्य देवता" अस्मिन् अर्थे "वायु", "ऋतु", "पितृ" तथा "उषस्" शब्दात् यत् प्रत्ययः भवति ।
सा अस्य देवता 4|2|24 इत्यस्मिन् अर्थे एतेभ्यः शब्देभ्यः अण्-प्रत्ययस्य अपवादरूपेण यत्-प्रत्ययः विधीयते । यथा -

1. वायुः अस्य देवता सः
= वायु + यत्
→ वायो + यत् [ओर्गुणः 6|4|146 इति गुणादेशः]
→ वायव्य [वान्तो यि प्रत्यये 6|1|79 इति अवादेशः]

2. ऋतुः अस्य देवता सः
= ऋतु + यत्
→ ऋतो + यत् [ओर्गुणः 6|4|146 इति गुणादेशः]
→ ऋतव्य [वान्तो यि प्रत्यये 6|1|79 इति अवादेशः]

3. पिता अस्य देवता सः
= पितृ + यत्
→ पित् रीङ् + य [रीङ् ऋतः 7|4|27 इति ऋकारस्य रीङ्-आदेशः । ङित्वात् ङिच्च 1|1|53 इति अन्त्यादेशः]
→ पित् री + य [इत्संज्ञालोपः]
→ पित् र् + य [यस्येति च 6|4|148 इति ईकारलोपः]
→ पित्र्य

4. उषाः अस्य देवता सः
= उषस् + यत्
→ उषस्य
One-line meaning in English
The words "वायु", "ऋतु", "पितृ" and "उषस्" get the प्रत्यय यत् in the meaning of "सा अस्य देवता".
काशिकावृत्तिः
वाय्वादिभ्यः शब्देभ्यः यत् प्रत्ययो भवत् सा ऽस्य देवता इत्येतस्मिन् विषये। अणो ऽपवादः। वायुः देवता अस्य वायव्यम्। ऋतव्यम्। पित्र्यम्। उषस्यम्।
`वायव्यम्। ऋतव्यम्` इति। `ओर्गुणः` 6|4|146 ,`वान्तो यि प्रत्यये` 6|1|76 इत्यवादेशः। `पित्र्यम्` इति। `रीङृतः` 7|4|27 इति रीङ्, यस्येति 6|4|49 लोपः॥
वायव्यमिति । ठोर्गुणःऽ, ठ्वान्तो यि प्रत्ययेऽ पित्र्यमिति । ठ्रीण्ःóतःऽ इति रीङ्, यस्येति लोपः ॥
सिद्धान्तकौमुदी
वायव्यम् । ऋतव्यम् ॥
वाय्वृतुपित्रुषसो यत् - वाय्वृतुपित्रुषसो यत् । वायु, ऋतु, पितृ,उषस् एभ्यो यदित्यर्थः । वायव्यमिति । वायुर्देवता अस्येति विग्रहः । यति ओर्गुणः ।वान्तो यी॑त्यवादेशः । ऋतव्यमिति । ऋतुर्देवता अस्येति विग्रहः ।
Text Unavailable. If you can help fixing this issue by providing this text, please let us know using the feedback link at the bottom of this page. Thank you!
लघुसिद्धान्तकौमुदी
वायव्यम्। ऋतव्यम्॥
महाभाष्यम्
Text Unavailable. If you can help in fixing this issue by providing this text, please let us know using the feedback link at the bottom of this page. Thank you!