Page loading... Please wait.
4|2|137 - गर्तोत्तरपदाच्छः
॥ तस्मै पाणिनये नमः ॥
4|2|137
SK 1361
गर्तोत्तरपदाच्छः  
सूत्रच्छेदः
गर्त-उत्तरपदात् (पञ्चम्येकवचनम्) , छः (प्रथमैकवचनम्)
अनुवृत्तिः
-
अधिकारः
प्रत्ययः  3|1|1 परश्च  3|1|2 आद्युदात्तश्च  3|1|3 ङ्याप्प्रातिपदिकात्  4|1|1 तद्धिताः  4|1|76 प्राग्दीव्यतोऽण्  4|1|83 समर्थानां प्रथमाद्वा  4|1|82
सम्पूर्णसूत्रम्
Will be updated soon
सूत्रार्थः
Will be updated soon.
One-line meaning in English
Will be updated soon.
काशिकावृत्तिः
देशे इत्येव। गर्तौत्तरपदात् देशवाचिनः प्रातिपदिकात् छः प्रत्ययो भवति शैसिकः। अणो ऽपवादः। वाहीकग्रामलक्षणं च प्रत्ययं परत्वाद् बाधते। वृकगर्तीयम्। शृगालगर्तीयम्। श्वाविद्गर्तीयम्। उत्तरपदग्रहणं बहुच्पूर्वनिरासार्थम्। बाहुगर्तम्।
अवृद्धार्थ वचनम्। वृद्धात्तु `वृद्धाच्छः` (4.2.113) इत्यनेनैव सिद्धमिति। सति तु वृद्धावपि परत्वादनेनैव भवितव्यम्। `अनोऽपवादः` इति। नाप्राप्ते तस्मिन्नस्यारम्भात्। `वाहीकग्रामलक्षणञ्च` इत्यादि। यद् गत्र्तोत्तरपदं वाहीकवाचि ततो वाहीकग्रामलक्षणौ ठञ्ञिठौ बाधित्तवात् परत्वाच्छ एव भवति, तस्य गत्र्तोत्तरपदमवकाश इति। अथोत्तरपदग्रहणं किमर्थम्, न गत्र्तान्तादित्येवोच्येत? इत्याह-- `उत्तरपदग्रहणम्` इत्यादि। यदि गत्र्तान्तादित्युच्येत तदा बहुगत्र्त इत्येतस्मादपि बहुच्पूर्वात् स्यात्, भवति ह्रेतद्गत्र्तान्तम्। उत्तरपदग्रहणे तु सति न भवति, न ह्रेतद्गत्र्तोत्तरपदम्। समासे हि सत्येतद्भवति-- पूर्वपदमुत्तरपदमिति॥
वाहीकग्रामलक्षणमिति । यद्यपि ठ्वाहीकग्रामेभ्यश्चऽ इति ठञ्ञिठौ विहितौ, तथाप्युत्सृष्टानुबन्धयोस्तयोष्ठरूपाविशेषाद्वाहीकग्रामलक्षणमित्येकवचननिर्देशः । श्वाविद्गर्तीयमिति । श्वानं विध्यतीति व्यधेः क्विप्, सम्प्रसारणम्, ठ्नहिवृत्तिऽ इति दीर्घः, श्वाविधां गर्तः श्वाविद्गर्तः ॥
सिद्धान्तकौमुदी
देशे । अणोऽपवादः । वृकगर्तीयम् । उत्तरपदग्रहणं बहुच्पूर्वनिरासार्थम् ॥
गर्तोत्तरपदाच्छः - गर्तोत्तरपदाच्छः । देशे इति । शेषपूरणम् । देशवाचिन इति यावत् । वृकगर्तीयमिति । वृकगर्तो नाम देशः । तत्र भव इत्यर्थः । ननु गर्ताच्छ इत्येतावतैव केवलगर्तशब्दस्य देशवाचित्वाऽभावाद्गर्तोत्तरपदादिति सिद्धे उत्तरपदग्रहणं व्यर्थमित्यत आह — उत्तरपदग्रहणमिति ।
Text Unavailable. Please use feedback link below to provide the text if you have.
लघुसिद्धान्तकौमुदी
-
महाभाष्यम्
गर्तोत्तरपदाच्छः (1558) (छाधिकरणम्) (5440 पूर्वविप्रतिषेधे वार्तिकम्।। 1 ।।) - गर्तोत्तरपदाच्छविधेर्जनपदाद्वुञ्ञ् विप्रतिषिद्धम् - (भाष्यम्) गर्तोत्तरपदाच्छविधेर्जनपदाद् वुञ्ञ् भवति पूर्वविप्रतिषेधेन। गर्तोत्तरपदाच्छो भवतीत्यस्यावकाशः ‐ श्वाविद्गर्त ‐ श्वाविद्गर्तीयः। वुञ्ञोऽवकाशः ‐ अङ्गाः ‐ आङ्गकः। इहोभयं प्राप्नोति, त्रैगर्तकः। वुञ्ञ् भवति पूर्वविप्रतिषेधेन।। (वार्तिकप्रत्याख्याने भाष्यम्) स तर्हि पूर्वविप्रतिषेधो वक्तव्यः? न वक्तव्यः। उक्तमेवावधिग्रहणस्य प्रयोजनम् ‐ जनपदाज्जनपदावधेर्वुञ्ञेव यथा स्यात्, यदन्यत् प्राप्नोति तन्मा भूदिति।।