Page loading... Please wait.
4|1|97 - सुधातुरकङ् च
॥ तस्मै पाणिनये नमः ॥
4|1|97
SK 1097
सुधातुरकङ् च  
सूत्रच्छेदः
सुधातुः (षष्ठ्येकवचनम्) , अकङ् (प्रथमैकवचनम्) , च (अव्ययम्)
अनुवृत्तिः
अपत्यम्  4|1|92 (प्रथमैकवचनम्) , तस्य  4|1|92 (षष्ठ्येकवचनम्) , इञ्  4|1|95 (प्रथमैकवचनम्)
अधिकारः
प्रत्ययः  3|1|1 परश्च  3|1|2 आद्युदात्तश्च  3|1|3 ङ्याप्प्रातिपदिकात्  4|1|1 तद्धिताः  4|1|76 समर्थानां प्रथमाद्वा  4|1|82 प्राग्दीव्यतोऽण्  4|1|83
सम्पूर्णसूत्रम्
"तस्य अपत्यम्" (इति) सुधातुः अकङ् (आदेशः), इञ् प्रत्ययः च |
सूत्रार्थः
"तस्य अपत्यम्ः अस्मिन् अर्थे सुधातृ-शब्दात् इञ्-प्रत्ययः भवति, तथा सुधातृ-शब्दस्य अकङ्-आदेशः अपि भवति ।
प्राग्दीव्यतः अण् 4|1|83 इत्यनेन सर्वेषु प्राग्दीव्यतीय-अर्थेषु औत्सर्गिकरूपेण अण्-प्रत्ययः भवति । तस्य अपवादत्वेन तस्य अपत्यम् 4|1|92 अस्मिन् अर्थे षष्ठीसमर्थ-"सुधातृ"-शब्दात् इञ्-प्रत्ययः भवति, तथा च सुधातृ-शब्दस्य अकङ्-आदेशः अपि भवति । यथा -
सुधातुः + इञ्
→ सुधातृ + इञ् [सुपो धातुप्रातिपदिकयोः 2|4|71 इति लुक्]
→ सुधात् अक् + इञ् [सुधातुरकङ् च 4|1|97 इति सुधातृ-शब्दस्य अकङ्-आदेशः । ङित्वात् ङिच्च 1|1|53 इति अन्त्यादेशः]
→ सौधातक् + इ [तद्धितेष्वचामादेः 7|2|117 इति आदिवृद्धिः]
→ सौधातकि

अत्र एकम् वार्त्तिकम् ज्ञातव्यम् - व्यास-वरुड-निषाद-चण्डाल-बिम्बानां च इति वक्तव्यम् । इत्युक्ते, व्यास, वरुड, निषाद, चण्डाल, तथा बिम्ब - एतेषाम् शब्दानाम् अपि अपत्यार्थे इञ्-प्रत्ययः तथा अकङ्-आदेशः भवति । यथा -
1) व्यास + इञ्
→ व्यास् + अकङ् + इञ् [ व्यास-शब्दस्य अकङ्-आदेशः । ङित्वात् ङिच्च 1|1|53 इति अन्त्यादेशः]
→ वै यास् + अकङ् + इ [न य्वाभ्यां पदान्ताभ्याम् पूर्वौ तु ताभ्यामैच् 7|3|3 इति यकारात् पूर्वम् ऐकारस्य आगमः]
→ वैयासकि
2) वरुड + इञ् → वारुडकि
3) निषाद + इञ् → नैषादकि
4) चण्डाल + इञ् → चाण्डालकि
5) बिम्ब + इञ् → बैम्बकि
One-line meaning in English
To indicate the meaning of "his/her offspring", the word सुधातृ gets the इञ् प्रत्यय and also the word gets the अकङ् आदेश.
काशिकावृत्तिः
सुधातृशब्दादपत्ये इञ् प्रत्ययो भवति, तत्संनियोगेन च तस्य अकङदेशो भवति। सुधातुरपत्यम् सौधातकिः। व्यासवरुडनिषादचण्डालबिम्बानाम् इति वक्तव्यम्। वैयासकिः। बारुडकिः। नैषादकिः। चाण्डालकिः। बैम्बकिः।
`व्यासवरुड` इत्यादि। व्यासादीनामिञ्, तत्सन्नियोगेन चाकङादेशो भवतीत्येतदर्थरूपं व्याख्येयमित्यर्थः। तत्रेदं व्याख्यानम्-- पूर्वसूत्रामिह चकारोऽनुवत्र्तते, स चानुक्तसमुच्चयार्थः,तेन व्यासादीनामपि भविष्यति। `वैयासकिः` इति। `न य्वाभ्याम्` 7|3|3 इत्यादिनैज्वृद्धिप्रतिषेधौ। अथ बाह्वादिष्वेव सुधातृशब्दमधीत्य तत्र चाकङादेशः कस्मान्न कृतः, यथा-- अमितौजसः सलोपश्चेति गणे पठते? सूत्रे वा, न तत्र कश्चिल्लाघवाभावाद्विशेषो लभ्यत इति यत्किञ्चिदेतत्॥
व्यासरुडेत्यादि । वेदं व्यस्यतीति देवव्यासः, ठ्करण्यण्ऽ, तस्यैकदेशप्रयोगः---व्यास इति, भीमसेनो भीम इतिवत् । वरुडादयो जातिविशेषाः । ततर्हि वक्तव्यम् ? न वक्तव्यम् ; प्रकृत्यन्तराण्येवैतानि स्वार्थिककन्प्रत्ययन्तानि, अव्यविकन्यायेन च कन्, न हि तैर्वाक्यमेव भवति । व्यासशब्दादृषिवाचिनोऽपि बाह्वादेराकृतिगणत्वादिञ् भवति ॥
सिद्धान्तकौमुदी
चादिञ् । सुधातुरपत्यं सौधातकिः ॥ ।व्यासवरुडनिषादचण्डालबिम्बानां चेति वक्तव्यम् (वार्तिकम्) ॥
Text Unavailable. Please use feedback link below to provide the text if you have.
Text Unavailable. Please use feedback link below to provide the text if you have.
लघुसिद्धान्तकौमुदी
-
महाभाष्यम्
सुधातुरकङ्च (1343) (5281 एकदेशिवार्तिकम्।। 1 ।।) - सुधातृव्यासयोः - (भाष्यम्) सुधातृव्यासयोरिति वक्तव्यम्। सौधातकिः, वैयासकिः शुकः। अत्यल्पमिदमुच्यते। सुधातृव्यासवरुडनिषादचण्डालबिम्बानामिति वक्तव्यम्। सौधातकिः, वैयासकिः शुकः, वारुडकिः, नैषादकिः, चाण्डालकिः, बैम्बकिः।। (सिद्धान्तभाष्यम्) तत्तर्हि वक्तव्यम्? न वक्तव्यम्। प्रकृत्यन्तराण्येवैतानि।।