Page loading... Please wait.
4|1|86 - उत्सादिभ्योऽञ्
॥ तस्मै पाणिनये नमः ॥
4|1|86
SK 1078
उत्सादिभ्योऽञ्  
सूत्रच्छेदः
उत्स-आदिभ्यः (पञ्चम्येकवचनम्) , अञ् (प्रथमैकवचनम्)
अनुवृत्तिः
-
अधिकारः
प्रत्ययः  3|1|1 परश्च  3|1|2 आद्युदात्तश्च  3|1|3 ङ्याप्प्रातिपदिकात्  4|1|1 तद्धिताः  4|1|76 समर्थानां प्रथमाद्वा  4|1|82 प्राग्दीव्यतोऽण्  4|1|83
सम्पूर्णसूत्रम्
उत्सादिभ्यः अञ् तद्धितः प्रत्ययः समर्थानाम् प्रथमात् परः वा
सूत्रार्थः
उत्सादिगणस्य शब्देभ्यः प्राग्दीव्यतीय-अर्थेषु अञ्-प्रत्ययः विधीयते ।
प्राग्दीव्यतोऽण् 4|1|83 अनेन सूत्रेण प्राग्दीव्यतीय-अर्थेषु औत्सर्गिकरूपेण "अण्" प्रत्ययः विधीयते । परन्तु उत्सादिगणे ये शब्दाः पाठिताः सन्ति, तेषाम् विषये वर्तमानसूत्रेण अण्-प्रत्ययस्य अपवादत्वेन प्राग्दीव्यतीयेषु अर्थेषु "अञ्" प्रत्ययः भवति । यथा -
उत्सानाम् समूहः
= उत्स + अञ्
→ औत्स + अ [तद्धितेष्वचामादेः 7|2|117 इति आदिवृद्धिः]
→ औत्स् अ [यस्येति च 6|4|148 इति अकारलोपः]
→ औत्स

उत्सादिगणे पाठिताः शब्दाः एते -
उत्स। उदपान। विकर। विनद। महानद। महानस। महाप्राण। तरुण। तलुन। वष्कयाऽसे (गणसूत्रम्) । धेनु। पृथिवी। पङ्क्ति। जगती। त्रिष्टुप् । अनुष्टुप्। जनपद। भरत। उशीनर। ग्रीष्म। पीलु। कुल। उदस्थानात् देशे (गणसूत्रम्) । पृषदंशे (गणसूत्रम्)। भल्लकीय। रथन्तर। मध्यन्दिन। बृहत्। महत्। सत्त्वन्तुँ । कुरु। पञ्चाल। इन्द्रावसान। उष्णिह् । ककुभ्। सुवर्ण। देव। ग्रीष्मादच्छन्दसि ((गणसूत्रम्)) ।

अस्मिन् गणे चत्वारि गणसूत्राणि पाठितानि सन्ति -
1. वष्कयासे - "वष्कय" शब्दः समासे नास्ति चेदेव अस्मिन् गणे प्रयुज्यते । ("स" इत्युक्ते समास) । यथा - वष्कय + अञ् = वाष्कय । परन्तु यदि अयं शब्दः समस्तपदे आगच्छति, तर्हि अस्य समावेशः अस्मिन् गणे न भवति, अतः अस्याम् स्थितौ अतो इञ् 4|1|95 इत्यनेन इञ्-प्रत्ययः एव क्रियते । यथा - गौवष्कय + इञ् → गौवष्कयि ।
2. उदस्थानात् देशे - "देश" अस्मिन् अर्थे यदि उदस्थान-शब्दस्य प्रयोगः क्रियते, तदा एव अयं शब्दः अस्मिन् गणे समावेश्यते, अतः तस्य अञ्-प्रत्ययः भवति । उदस्थान + अञ् → औदस्थानः । अन्येषु अर्थेषु (यथा, पुरुषस्य नाम अस्मिन् अर्थे) अतो इञ् 4|1|95 इत्यनेन इञ्-प्रत्ययः एव क्रियते ।
3. पृषद् अंशे - पृषद् शब्दः "अंश" अस्मिन् अर्थे एव उत्सादिगणे स्वीक्रियते, तदैव च अञ्-प्रत्ययः भवति । अन्येषु अर्थेषु तु औत्सर्गिकरूपेण अण्-प्रत्ययः एव भवति ।
4. ग्रीष्मात् अच्छन्दसि - उत्सादिगणे "ग्रीष्म" शब्दः स्वीक्रियते । परन्तु ग्रीष्मशब्दात् प्रत्ययं योजयित्वा "छन्दः" (= गानवृत्तम्) इति अर्थः यत्र अभिप्रेतः अस्ति, तत्र उत्सादिगणे तस्य निर्देशः न भवति । यथा, "त्रिष्टुप्" नाम छन्दः निर्देशयितुम् ग्रीष्म-शब्दात् अञ्-प्रत्ययः न भवति, अपितु सन्धिवेलादिऋतुनक्षत्रेभ्योऽण् 4|3|16 इत्यनेन अण्-प्रत्ययं कृत्वा अग्रे स्त्रीत्वस्य विवक्षायाम् ङीप्-प्रत्ययं कृत्वा "ग्रैष्मी" इति रूपं सिद्ध्यति । (ग्रीष्मस्य इदम् छन्दः = ग्रीष्म + अण् + ङीप् → ग्रैष्मी त्रिष्टुप् ) । अन्यत्र तु वर्तमानसूत्रेण अञ्-प्रत्ययः एव भवति । यथा - ग्रीष्मः देवता अस्य सः = ग्रीष्म + अञ् → ग्रैष्मः ।)

कौमुद्याम् अत्र एकं वार्तिकं दीयते - अग्निकलिभ्यां ढक् वक्तव्यः । इत्युक्ते, "अग्नि" शब्दात्, "कलि"शब्दात् च सर्वेषु प्राग्दीव्यतीय-अर्थेषु "ढक्" प्रत्ययः भवति । यथा -
अग्नि + ढक्
→ अग्नि + एय [आयनेयीनीयियः फढखच्छघां प्रत्ययादीनाम्‌ 7|1|2 इति ढकारस्य एय-आदेशः]
→ आग्नि + एय [किति च 7|2|118 इति आदिवृद्धिः]
→ अग्न् + एय [यस्येति च 6|4|148 इति इकारलोपः]
→ आग्नेय
तथैव कलि + ढक् → कालेय इत्यपि रूपं सिद्ध्यति ।

ज्ञातव्यम् -
1. उत्सादिगणे पाठितानाम् शब्दानां विषये सर्वान् अपवादान् बाधित्वा वर्तमानसूत्रेण अञ्-प्रत्ययस्य विधानम् क्रियते । यथा, "उत्स" शब्दात् अत इञ् 4|1|95 इत्यनेन विहितस्य इञ्-प्रत्ययस्य अपवादत्वेन अत्र अञ्-प्रत्ययः दत्तः अस्ति ।

2. अञ्-प्रत्ययस्य प्रयोगेन यत् रूपं सिद्ध्यति तदेव रूपम् अण्-प्रत्ययस्य प्रयोगेन अपि सिद्ध्यति । परन्तु द्वयोः रूपयोः स्वरभेदः वर्तते । ञित्-प्रत्ययान्तशब्दाः <ञ्नित्यादिर्नित्यम् 6|1|197 इत्यनेन आद्युदात्ताः भवन्ति । एतम् स्वरवैशिष्ट्यम् दर्शयितुमेव अत्र "अञ्" प्रत्ययस्य विधानम् कृतम् अस्ति ।

3. अस्मिन् गणे "सत्वन्तुँ" इति शब्दः पाठितः अस्ति । अयं शब्दः "सत् + मतुँप्" इत्यनेन निर्मितः अस्ति । अस्याम् प्रक्रियायाम् "नुम्" आगमं कृत्वा "सत्वन्तुँ" इति प्रातिपदिकम् सिद्ध्यति । वर्तमानसूत्रेण अस्मात् शब्दात् अञ्-प्रत्ययं कृत्वा "सात्वन्त" इति प्रातिपदिकं सिद्ध्यति ।

4. कुर्वादिभ्यः ण्यः 4|1|151 इत्यनेन अपत्यार्थे निर्दिष्टः ण्य-प्रत्ययः "कुरु" शब्दस्य विषये वर्तमानसूत्रेण पाठितस्य अञ्-प्रत्ययस्य बाधनं न करोति इति व्याख्यानेषु स्पष्टीक्रियते । अतः "कुरूणाम् अपत्यम्" इत्यत्र "कुरु + ण्य → कौरव्य" तथा "कुरु + अञ् → कौरव" - द्वेऽपि रूपे भवतः ।
One-line meaning in English
For the words of the उत्सादिगण, the अण्-प्रत्ययः is used in all the प्राग्दीव्यतीय meanings.
काशिकावृत्तिः
प्राग्दीव्यतः इत्येव। उत्सादिभ्यः प्राग्दीव्यतीयेषु अर्थेषु अञ् प्रत्ययो भवति। अणः तदपवादानां च बाधकः। औत्सः। औदपानः। उत्स। उदपान। विकर। विनोद। महानद। महानस। महाप्राण। तरुण। तलुन। बष्कया ऽसे। धेनु। पृथिवी। पङ्क्ति। जगती। त्रिष्टुप् । अनुष्टुप्। जनपद। भरत। उशीनर। ग्रीष्म। पीलु। कुल। उदस्थानात् देशे। पृषदंशे। भल्लकीय। रथन्तर। मध्यन्दिन। बृहत्। महत्। सत्त्वन्तु । सच्छब्दो मतुबन्त आगतनुङ्को गृह्यते सत्त्वन्तुँ इति। कुरु। पञ्चाल। इन्द्रावसान। उष्णिक्। ककुभ् । सुवर्ण। देव। ग्रीष्माच्छन्दसि इति वक्तव्यम्। इह मा भूत्। ग्रैष्मी त्रिष्टुप्। छन्दश्च इह वृत्तं गृह्यते, न वेदः।
`तदपवादानाञ्च` इति। इञादीनाम्। `वष्कयाऽसे` इति गणे पठते। तस्यायमर्थः- वष्कयशब्दादञ् भवति, असे असमासे इत्यर्थः। पूर्वाचार्यैः समासस्य `स` इत्येषा संज्ञा कृता। वष्कयस्यापत्यं वाष्कयः। अस इति किम्? `गौवष्कयिः`। `अत इञ्` 4|1|95 इतीञेव भवति। `उदस्थानाद्देशे` इति। उदस्थानशब्दाद्देशे वाच्येऽञ् भवति। उदस्थाने भवो देश औदस्थानः। देश इति किम्? उदस्थानो नाम कश्चित्पुरुषः, तस्यापत्यमौदस्थानिः। `पृषदंशे` इति। पृषच्छब्दादंशेऽभिधेयऽञ् भवति। पृषदोंऽशः पार्षदः। अंश इति किम्? पार्षदोऽन्यः। अणेव भवति। कुरुशब्दोऽत्र पठते, तस्यापत्यविवक्षायां कौरव इति न सिध्यति,यस्मात् `कुर्वादिभ्यो ण्यः` 4|1|151 `कुरुनादिभ्यो ण्यः` 4|1|170 इतिच ण्यप्रत्ययः प्राप्नोति। अञ्प्रत्ययो हि सामान्यविहितः, ण्यप्रत्ययस्तु विशेषविहितः। सामान्यविहितश्च विशेषविहितेन बाध्यते? नैष दोषः; अयं योगस्तयोर्योगयोरनुवर्तिष्यते; तत्राप्यपत्येऽर्थे कुरुशब्दोऽनवकाश इत्यञपि ततो भविष्यति। अपत्यार्थस्य `तस्येदम्` 4|3|120 इत्यर्थविवक्षायां वा कौरव इति भविष्यति।`ग्रीष्मादच्छन्दसीति वक्तव्यम्` (इति)। ग्रीष्मशब्दादच्छन्दस्यभिदेयेऽञ् भवतीत्येतदर्थरूपं व्याख्येयमित्यर्थः। किमर्थमित्याह-- `इह मा भूत्` इत्यादि। छन्दसि त्रिष्टुवादौ वाच्ये सन्धिवेलादिसूत्रेण 4|3|16 ऋत्वणेव यथा स्यात्, अञ्मा भूदित्येवमर्थम्। तेन ग्रैष्मी त्रिष्टुवित्यञ् न भवति। तत्रेदं व्याख्यानम्-- वेति वत्र्तते, सा च व्यवस्थितविभाषा। तेन ग्रीष्मशब्दाच्छन्दसि वाच्येऽञ् न भवतीति। `वृत्तं गृह्रते` इति। यस्य त्रिष्टुज्जगतीत्यादयो विशेषास्तदिह वृत्तम्; अतश्छन्दो गृह्रते, न वेदः॥
Text Unavailable. Please use feedback link below to provide the text if you have.
सिद्धान्तकौमुदी
औत्सः ॥ अग्निकलिभ्यां ढक् वक्तव्यः (वार्तिकम्) ॥ अग्नेरपत्यादि आग्नेयम् । कालेयम् ॥ ।

इति तद्धिकाधिकारप्रकरणे अपत्यादिविकारान्तार्थसाधारणप्रत्ययाः ।
उत्सादिभ्योऽञ् - उत्सादिभ्योऽञ् ।प्राग्दीव्यतीयेआर्थेष्वि॑ति शेषः । अणिञाद्यपवादः ।दृष्टं सामे॑ति सूत्रभाष्येसर्वत्राऽग्निकलिभ्यां ढग्वक्तव्यः॑ इति वार्तिकं पठितम् ।दृष्टं सामे॑त्यर्थे ततोऽन्येष्वप्यर्थेषु ढग्वक्तव्य इत्यर्थः । ॒तत्र सर्वत्रे॑ति त्यक्त्वा लाघवात्प्राग्दीव्यतीयेष्वेवेदं वार्तिकं पठति — अग्निकलिभ्यामिति । अपत्यादीति । अग्निर्देवता अस्य इत्यादिसङ्ग्रहः । आग्नेयं कालेयमिति । ढकि एयादेशे कित्त्वादादिवृद्धौ "यस्येति च" इति लोपः । इत्यपत्यादिविकारान्तार्थसाधारणाः प्रत्ययाः ।
उत्सादिभ्योऽञ् - उत्सादिभ्योऽञ् । अणस्तदपवादानामिञादीना चायमपवादः । इहबष्कयाऽसे॑ इति गणसूत्रम् । असे=असमासे । पूर्वाचार्यसंज्ञेयम् । बष्कयस्यापत्यादि बाष्कयः । असे किम् । गौबष्कयिः ।असे॑इति निषेधाल्लिङ्गादिह तदन्तविधिः, तेन धेनुशब्दस्येह पाठाददेनूनां समूह आधेनवमिति सिद्धम् । नन्वेवं धैनुकं गौधेनुकमित्यत्राऽञ्प्रवर्तेत,अचित्तहस्तिधेनो॑रिति सूत्रे धेनुशब्दग्रहणाद्धैनुकमिति सिद्धावपि गौधेनुकं न सिद्ध्येदिति चेन्न,धेनुरनञ् इकमुत्पादयती॑ति विशेषवचनस्य भाष्ये स्थितत्वात् । इकं — -ठकमित्यर्थः ।अग्निकलिभ्यां ढग्वक्तव्यः । अग्निकलिभ्यामिति । अयं भावः — -॒साऽस्य देवता॑इत्यधिकारेअग्रेर्ढ॑गिति सूत्रं,॒दृष्टं सामे॑त्यधिकारेकलेर्ढ॑गिति वार्तिकं चापनीय प्राग्दीव्यतीयेष्विदमेव पठनीयम् । तेनाऽग्नेरपत्यम्, अग्निना दृष्टं साम, अग्निरिदम्, अग्नौ भवम्, अग्नेरागतमाग्नेयमिति सिध्यति । तथा कलेरपत्यमित्याद्यर्थे कालेयमपि सिध्यतीति । एतेनयदकालयत् तत्कालेयस्य कालेयत्व॑मिति श्रुतावर्थान्तरेऽपि ढको दर्शनात्कलेर्ढ॑गिति सूत्रमपार्थकमिति मीमींसकोक्तिः परास्ता । वार्तिके सूत्रत्वोक्तिरप्यवैयाकरणमीमांसकप्रतारणार्थेति दिक् । इत्यपत्यादिबिकारान्तार्थसाधारणाः प्रत्ययाः ।
लघुसिद्धान्तकौमुदी
-
महाभाष्यम्
उत्सादिभ्योऽञ्ञ् (1331) (अञ्ञ्प्रत्ययाधिकरणम्) (5241 सिद्धान्तवार्तिकम्।। 1 ।।) - अञ्ञ्प्रकरणे ग्रीष्मादच्छन्दसि - (भाष्यम्) अञ्ञ्प्रकरणे ग्रीष्मादच्छन्दसीति वक्तव्यम्। ग्रैष्मम्। अच्छन्दसीति किम्? त्रिष्टुब् ग्रैष्मी।। (छन्दःपदार्थविवरणभाष्यम्) यद्यच्छन्दसीत्युच्यते, ग्रैष्मावेतौ मासौ ‐ अत्र न प्राप्नोति। अच्छन्दसीत्युच्यते, नेदं छन्दो विवक्षितम् ‐ काठकं कालापकं मौदकं पैप्पलादकमिति। किं तर्हि? प्रत्ययार्थविशेषणमेतद्। न चेच्छन्दः प्रत्ययार्थो भवतीति।।