Page loading... Please wait.
4|1|153 - उदीचामिञ्
॥ तस्मै पाणिनये नमः ॥
4|1|153
SK 1177
उदीचामिञ्  
सूत्रच्छेदः
उदीचाम् (षष्ठीबहुवचनम्) , इञ् (प्रथमैकवचनम्)
अनुवृत्तिः
तस्य  4|1|92 (षष्ठ्येकवचनम्) , अपत्यम्  4|1|92 (प्रथमैकवचनम्) , सेनान्तलक्षणकारिभ्यः  4|1|152 (पञ्चमीबहुवचनम्)
अधिकारः
प्रत्ययः  3|1|1 परश्च  3|1|2 आद्युदात्तश्च  3|1|3 ङ्याप्प्रातिपदिकात्  4|1|1 तद्धिताः  4|1|76 प्राग्दीव्यतोऽण्  4|1|83 समर्थानां प्रथमाद्वा  4|1|82
सम्पूर्णसूत्रम्
"तस्य अपत्यम्" (इति) सेनान्त-लक्षण-कारिभ्यः उदीचाम् इञ्
सूत्रार्थः
यस्य शब्दस्य अन्ते "सेन" इति विद्यते तस्मात् शब्दात्, "लक्षण"शब्दात् तथा "कारिवाचि"शब्दात् "तस्य अपत्यम्" अस्मिन् अर्थे उदीचाम् आचार्याणां मतेन इञ्-प्रत्ययः भवति ।
Additional description will be added soon.
One-line meaning in English
Will be updated soon.
काशिकावृत्तिः
ण्ये प्राप्ते इञपरो विधीयते। सेनान्तलक्षणकारिभ्यो ऽपत्ये इञ् प्रत्ययो भवति उदीचां मतेन। कारिषेणिः। हारिषेणिः। लाक्षणिः। तान्तुवायिः। कौम्भकारिः। वचनसामर्थ्यादेव प्रत्ययसमावेशे लब्धे आचार्यग्रहणं वैचित्र्यार्थम्। तक्षन्शब्दः शिवादिः, तेन अणा अयम् इञ् बाध्यते, न तु ण्यः। तक्ष्णो ऽपत्यं ताक्ष्णः, ताक्षण्यः।
`वचनसामथ्र्यात्` इत्यादि। ण्योऽप्युच्यते, इञपि, वचनसामथ्र्यादेवान्तरेणाचार्यग्रहणं तयोः समावेशे सिद्धे तदाचार्यग्रहणं क्रियते तद्वैचित्र्यार्थम्। आचार्यग्रहणस्यातिरिच्यमानत्वादयमर्थो लभ्यते, ग्रन्थाधिक्यादर्थाधिक्यं भवतीति कृत्वा। ननु च पूजार्थमाचार्यग्रहणं स्यात्? नैतदस्ति; एवं हि प्राचामपि ग्रहणं कत्र्तव्यं स्यात्। तेऽपि हि सेनान्तलक्षणकारिभ्य इञं स्मरन्ति। `तक्षन्शब्दः` इत्यादिना वैचित्र्यं दर्शयति। `ताक्ष्णः` इति। शिवाद्यणि कृते `षपूर्वहन्धृतराज्ञामणि` 6|4|135 इत्यल्लोपः। `ताक्षण्यः` इति। `ये चाभावकर्मणोः` 6|4|168 इति प्रकृतिभावः॥
ताक्ष्ण इति । ठ्षपूर्वहन्धऋतराज्ञामणिऽ इत्यल्लोपः । ताक्षण्य इति । ठ्ये चाभावकर्मणोःऽ इति प्रकृतिभावः । इह ठ्सेनान्तलक्षणकारिभ्यो वाऽ इति वक्तव्यम्, नार्थोऽनेनेञ्वचनेन, नापि शिवादिषु तक्षन्शब्दस्य पाठेन, ण्ये हि विकल्पिते यो यतः प्राप्नोति सततो भवतीति लक्ष्णः ठ्प्राग्दीव्यतोऽण्ऽ, अन्येभ्यश्च ठत इञ्ऽ भविष्यति ? नैवं शक्यम्; एवं हि जातसेनादिभ्य ऋष्यादिलक्षणोऽण् प्राप्नोति ॥
सिद्धान्तकौमुदी
हारिषेणिः । लाक्षणिः । तान्तुवायिः । कौम्भकारिः । नापितात्तु परत्वात्फिञेव । नापितायनिः ॥ ।तक्ष्णोऽण उपसंख्यानम् (वार्तिकम्) ॥ षपूर्व-(कौमुदी-1160) इत्यनोऽकारलोपः । ताक्ष्णः । पक्षे ताक्षण्यः ॥
उदीचामिञ् - उदीचामिञ् । सेनान्तलक्षणकारिभ्य इञ् स्यादुदीचां मते इत्यर्थः । परत्वात्फिञेवेति ।उदीचां वृद्धा॑दित्यनेनेति शेषः ।तक्ष्णोऽण उपसङ्ख्यानमिति ।उदीचांमते॑इति शेषः । ताक्ष्ण इति । अणि प्रकृतिभावान्न टिलोपः ।अल्लोपस्तुषपूर्वह॑न्निति वचनाद्भवति । पक्षे ताक्षण्य इति । प्राचां मते कारित्वलक्षणो ण्य इत्यर्थः । "ये चाऽभावकर्मणोः" इति प्रकृतिभावान्न टिलोपः ।
Text Unavailable. Please use feedback link below to provide the text if you have.
लघुसिद्धान्तकौमुदी
-
महाभाष्यम्
उदीचामिञ्ञ् (1399) (ःथ्द्य;ञ्ञोऽधिकरणम्) (5306 वार्तिकम्।। 1 ।।) - उदीचामिञ्ञ्विधौ तक्ष्णोऽण्वचनम् - (भाष्यम्) उदीचामिञ्ञ्विधौ तक्ष्णोऽण् वक्तव्यः ‐ ताक्ष्णः।। (लाघवप्रदर्शकभाष्यम्) यदि पुनरयं तक्षन्शब्दः शिवादिषु पठ्येत।। (5307 लाघवाभावबोधकवार्तिकम्।। 2 ।।) - शिवादिरिति चेण्ण्यविधिः - (भाष्यम्) शिवादिरिति चेद् ण्यो विधेयः। ताक्षण्य इति।। (5308 सिद्धान्तवार्तिकम्।। 3 ।।) - सिद्धं तूदीचां वा ण्यवचनात् - (भाष्यम्) सिद्धमेतत्। कथम्? उदीचां वा ण्यवचनात्। उदीचां वा ण्यो भवतीति वक्तव्यम्। ण्येन मुक्ते यो यतः प्राप्नोति स ततो भविष्यति।।