Page loading... Please wait.
4|1|119 - ढक् च मण्डूकात्‌
॥ तस्मै पाणिनये नमः ॥
4|1|119
SK 1122
ढक् च मण्डूकात्‌  
सूत्रच्छेदः
ढक् (प्रथमैकवचनम्) , च (अव्ययम्) , मण्डूकात् (पञ्चम्येकवचनम्)
अनुवृत्तिः
अपत्यम्  4|1|92 (प्रथमैकवचनम्) , तस्य  4|1|92 (षष्ठ्येकवचनम्) , अण्  4|1|112 (प्रथमैकवचनम्) , वा  4|1|118 (अव्ययम्)
अधिकारः
प्रत्ययः  3|1|1 परश्च  3|1|2 आद्युदात्तश्च  3|1|3 ङ्याप्प्रातिपदिकात्  4|1|1 तद्धिताः  4|1|76 समर्थानां प्रथमाद्वा  4|1|82 प्राग्दीव्यतोऽण्  4|1|83
सम्पूर्णसूत्रम्
"तस्य अपत्यम्" (इति) मण्डूकात् अण् ढक् वा
सूत्रार्थः
"तस्य अपत्यम्" अस्मिन् अर्थे "मण्डूक " शब्दात् अपत्यार्थम् विकल्पेन ढक् तथा अण्-प्रत्ययौ विधीयेते ।
षष्ठीसमर्थात् "मण्डूक " शब्दात् अपत्यार्थे वर्तमानसूत्रेण "अण्" तथा "ढक्" - द्वयोः प्रत्यययोः वैकल्पिकविधानम् क्रियते । यदि द्वयोः प्रयोगः न भवति तर्हि पक्षे अत इञ् 4|1|95 इत्यनेन इञ्-प्रत्ययः अपि विधीयते -

1. मण्डूक + अण्
→ माण्डूक + अ [तद्धितेष्वचामादेः 7|2|117 इति आदिवृद्धिः]
→ माण्डूक् + अ [यस्येति च 6|4|148 इति अकारलोपः]
→ माण्डूक

2. मण्डूक + ढक्
→ मण्डूक + एय [आयनेयीनीयियः फढखच्छघां प्रत्ययादीनाम्‌ 7|1|2 इति ढकारस्य एय्-आदेशः]
→ माण्डूक + एय [किति च 7|2|118 इति आदिवृद्धिः]
→ माण्डूक् + एय [यस्येति च 6|4|148 इति अकारलोपः]
→ माण्डूकेय

3. मण्डूक + इञ्
→ माण्डूक + इ [तद्धितेष्वचामादेः 7|2|117 इति आदिवृद्धिः]
→ माण्डूक् + इ [यस्येति च 6|4|148 इति अकारलोपः]
→ माण्डूकि

ज्ञातव्यम् - अस्मिन् सूत्रे "वा" शब्दः द्विवारम् आगच्छति । प्रथमः "वा" शब्दः समर्थानां प्रथमात् वा 4|1|82 इत्यस्मात् स्वीक्रियते, येन तद्धितविधानमेव विकल्पेन भवति (अतः "मण्डूकापत्यम्" उत "मण्डूकस्य अपत्यम्" एतौ प्रयोगौ अपि साधु स्तः) । द्वितीयः "वा" शब्दः अस्मिन् सूत्रे एव अस्ति, येन "अण्" तथा "ढक्" - द्वावपि प्रत्ययौ विकल्पेन भवतः, अतः तदभावे अत इञ् 4|1|95 इत्यनेन इञ्-प्रत्ययः विधीयते ।
One-line meaning in English
To indicate the meaning of "his/her offspring", the word मण्डूक gets the अण् as well as ढक् प्रत्यय optionally.
काशिकावृत्तिः
मण्डूकशब्दातपत्ये ढक् प्रत्ययो भवति। चकारातण् च वा। तेन त्रैरूप्यं भवति। माण्डूकेयः, माण्डूकः, माण्डूकिः।
Text Unavailable. Please use feedback link below to provide the text if you have.
Text Unavailable. Please use feedback link below to provide the text if you have.
सिद्धान्तकौमुदी
चादण् । पक्षे इञ् । माण्डूकेयः । माण्डूकः । माण्डूकिः ॥
ढक् च मण्डूकात् - अन्यथा शैवः शैविरित्यादिः स्यात्, ढक् च । मण्डूको नाम ऋषिः पक्षे इञिति । पूर्वसूत्राद्वाग्रहणानुवृत्तेरिति भावः ।
Text Unavailable. Please use feedback link below to provide the text if you have.
लघुसिद्धान्तकौमुदी
-
महाभाष्यम्
Text Unavailable. Please use feedback link below to provide the text if you have.