Page loading... Please wait.
4|1|118 - पीलाया वा
॥ तस्मै पाणिनये नमः ॥
4|1|118
SK 1121
पीलाया वा  
सूत्रच्छेदः
पीलायाः (पञ्चम्येकवचनम्) , वा (अव्ययम्)
अनुवृत्तिः
अपत्यम्  4|1|92 (प्रथमैकवचनम्) , तस्य  4|1|92 (षष्ठ्येकवचनम्) , अण्  4|1|112 (प्रथमैकवचनम्)
अधिकारः
प्रत्ययः  3|1|1 परश्च  3|1|2 आद्युदात्तश्च  3|1|3 ङ्याप्प्रातिपदिकात्  4|1|1 तद्धिताः  4|1|76 समर्थानां प्रथमाद्वा  4|1|82 प्राग्दीव्यतोऽण्  4|1|83
सम्पूर्णसूत्रम्
"तस्य अपत्यम्" (इति) पीलायाः अण् वा
सूत्रार्थः
"तस्य अपत्यम्" अस्मिन् अर्थे "पीला" शब्दात् अण्-प्रत्ययः विकल्पेन भवति ।
"पीला" शब्दात् अपत्यार्थम् विकल्पेन अण्-प्रत्ययः भवति । पक्षे द्व्यचः 4|1|121 इत्यनेन ढक्-प्रत्ययः अपि विधीयते -

1) पीला + अण्
→ पैला + अण् [तद्धितेष्वचामादेः 7|2|117 इति आदिवृद्धिः]
→ पैल् + अण् [यस्येति च 6|4|148 इति आकारलोपः]
→ पैल

2) पीला + ढक्
→ पीला + एय [आयनेयीनीयियः फढखच्छघां प्रत्ययादीनाम्‌ 7|1|2 इति ढकारस्य एय्-आदेशः]
→ पैला + एय [किति च 7|2|118 इति आदिवृद्धिः]
→ पैल् + एय [यस्येति च 6|4|148 इति आकारलोपः]
→ पैलेय

ज्ञातव्यम् - समर्थानां प्रथमात् वा 4|1|82 अनेन अधिकारेण अपि "वा" ग्रहणं क्रियते परन्तु तत् भिन्नम् अस्ति । तत्र तद्धितप्रत्यययोजनस्य विषये विकल्पः उच्यते । वर्तमानसूत्रे विद्यमानः "वा" शब्दः तु अण्-प्रत्ययस्य वैकल्प्यम् दर्शयति ।
One-line meaning in English
To indicate the meaning of "his/her offspring", the word पीला gets the अण्-प्रत्यय optionally.
काशिकावृत्तिः
तन्नामिकाणो बाधके द्व्यच इति ढकि प्राप्ते अण् प्रत्ययः पक्षे विधीयते। पीलायाः अपत्ये वा अण् प्रत्ययो भवति। पीलायाः अपत्यं पैलः, पैलेयः।
Text Unavailable. Please use feedback link below to provide the text if you have.
Text Unavailable. Please use feedback link below to provide the text if you have.
सिद्धान्तकौमुदी
तन्नामिकाणां बाधित्वाद्व्यच-(कौमुदी-1124) इति ढकि प्राप्ते पक्षेण्विधीयते । पीलाया अपत्यं पैलः-पैलेयः ॥
कुलटाया वा - कुलटाया वा । इनङ्मात्रमिति । व्याख्यानादिति भावः । पूर्वेणैवेति ।स्त्रीभ्यो ढ॑गित्यनेनेत्यर्थः । कुलानि गृहाणि अटतीति रुलटा । शकन्ध्वादित्वात्पररूपम् । अत्रेति ।कुलटाया वे॑ति सूत्रे इत्यर्थः । पक्षे ढ्रगिति । ढ्रगपि कदाचिद्भवतीत्यर्थः । कौलटेर इति । कुलटाया ढ्रकि ढकारस्य एयादेशेलोपो व्यो॑रिति यकारलोप इति भावः ।
कुलटाया वा - कुलटाया वा.शकन्धवादित्वात्पररूपपमत एव निपातनाद्वा । सती भिक्षुक्यवेति । अत्र=अनङ्विधौ । तथा चोक्तममरेण — -॒अथ बान्धकिनेयः स्याद्बन्धुलश्चाऽसतीसुतः । कौलटेरः कौलटीयो भिक्षुकी तु सती यदि । तदा कोलटीनेयोऽस्याः कौलटेयोऽपि चात्मजः॑इति । केचित्तु क्षुद्राया अपि इनङा तृतीयं रूपं कौलटिनेय इतीच्छन्ति । पक्षे ढ्रगिति । ढगपि पक्षे भवत्येवेति भावः ।
लघुसिद्धान्तकौमुदी
-
महाभाष्यम्
Text Unavailable. Please use feedback link below to provide the text if you have.