Page loading... Please wait.
3|4|99 - नित्यं ङितः
॥ तस्मै पाणिनये नमः ॥
3|4|99
SK 2200
नित्यं ङितः   🔊
सूत्रच्छेदः
नित्यम् (प्रथमैकवचनम्) , ङितः (षष्ठ्येकवचनम्)
अनुवृत्तिः
लोपः  3|4|97 (प्रथमैकवचनम्) , उत्तमस्य  3|4|98 (षष्ठ्येकवचनम्) , सः  3|4|98 (षष्ठ्येकवचनम्)
अधिकारः
प्रत्ययः  3|1|1 परश्च  3|1|2 आद्युदात्तश्च  3|1|3 धातोः  3|1|91 लस्य  3|4|77
सम्पूर्णसूत्रम्
ङितः लस्य उत्तमस्य सः नित्यं लोपः
सूत्रार्थः
ङित्-लकारेषु उत्तमपुरुषस्य प्रत्ययस्य अन्तिम-सकारस्य नित्यं लोपः भवति ।
येषु लकारेषु ङकारः इत्संज्ञकः अस्ति, ते लकाराः "ङित् लकाराः" नाम्ना ज्ञायन्ते । एतेषु लकारेषु उत्तमपुरुषस्य प्रत्ययेषु विद्यमानस्य सकारस्य लोपः भवति ।
उत्तमपुरुषे केवलं परस्मैपदस्य वस्-प्रत्ययः तथा मस्-प्रत्ययः एतौ एव सकारान्तौ स्तः । अतः एतयोः सकारस्य ङित्-लकारेषु लोपः भवति ।
उदाहरणानि एतादृशानि -

1. पठ्-धातोः लङ्लकारस्य उत्तमपुरुष-द्विवचनस्य रूपसिद्धिः -
पठ् + लङ् [अनद्यतने लङ् 3|2|111 इति लङ्]
→ अट् + पठ् + लङ् [लुङ्लङ्लृङ्क्ष्वडुदात्तः 6|4|71 इति अडागमः]
→ अट् + पठ् + वस् [तिप्तस्.. 3|4|78 इत्यनेन वस्-प्रत्ययः]
→ अट् + पठ् + शप् + वस् [कर्तरि शप् 3|1|68 इति औत्सर्गिकम् विकरणम् शप्]
→ अट् + पठ् + अ + व [नित्यं ङितः 3|4|99 इति सकारलोपः]
→ अट् + पठ् + आ + व [अतो दीर्घो यञि 7|3|101 इत्यनेन अङ्गस्य दीर्घः]
→ अपठाव

2. पठ्-धातोः विधिलिङ्लकारस्य उत्तमपुरुष-बहुवचनस्य रूपसिद्धिः -
पठ् + लिङ् [विधिनिमन्‍त्रणामन्‍त्रणाधीष्‍टसंप्रश्‍नप्रार्थनेषु लिङ् __3।3161__ इति लिङ्लकारः]
→ पठ् + मस् [तिप्तस्.. 3|4|78 इत्यनेन वस्-प्रत्ययः]
→ पठ् + शप् + मस् [कर्तरि शप् 3|1|68 इति औत्सर्गिकम् विकरणम् शप्]
→ पठ् + अ + यासुट् + मस् [यासुट् परस्मैपदेषूदात्तो ङिच्च 3|4|103 इति यासुट्-आगमः]
→ पठ् + अ + या + मस् [लिङःसलोपोऽनन्त्यस्य 7|2|79 इति सकारलोपः]
→ पठ् + अ + इय् + मस् [अतो येयः 7|2|80 इति "या"-इत्यस्य इय्-आदेशः]
→ पठ् + अ + इ + मस् [लोपो व्योर्वलि 6|1|66 इति यकारलोपः]
→ पठ् + अ + इ + म [नित्यं ङितः 3|4|99 इति सकारलोपः]
→ पठ् + ए + म [आद्गुणः 6|1|87 इति गुणः]
→ पठेम

एवमेव लृङ्लकारस्य अपठिष्याव, अपठिष्याम -एतयोः रूपयोः , तथा लुङ्लकारस्य अपाठिष्व, अपाठिष्म - एतयोः रूपयोः अनेन सूत्रेण सकारलोपः विधीयते ।

ज्ञातव्यम् -
1. अस्मिन् सूत्रे "उत्तमस्य सः" इति तदन्तविधिः अस्ति । येन विधिस्तदन्तस्य 1|1|72 इत्यनेन "सकारान्तस्य उत्तमपुरुषस्य प्रत्ययः" इति अर्थः सिद्ध्यति । अलोऽन्त्यस्य 1|1|52 इत्यनेन अन्तिमवर्णस्य लोपः भवति । अतः "उत्तमपुरुषस्य अन्तिम-सकारस्य लोपः भवति" इति अर्थः जायते ।
2. अस्मिन् सूत्रे पूर्वसूत्रेभ्यः "वा" इत्यस्य अनुवृत्तिः मा भूत् एतत् स्पष्टीकर्तुम् अस्मिन् सूत्रे "नित्यम्" इत्यस्य ग्रहणम् कृतम् अस्ति ।
One-line meaning in English
In case of ङित् लकारs, the ending सकार of the प्रत्ययाः of उत्तमपुरुष is removed.
काशिकावृत्तिः
लेतः इति निवृत्तम्। ङितो लकारस्य य उत्तमः, तस्य नित्यं सकारस्य लोपो भवति। उपचाव, उपचाम। नित्यग्रहणं विकल्पनिवृत्त्यर्थम्।
`अपचावापचाम` इति। लङ, `अतो दीर्घो यञि` 7|3|101 इति दीर्घः॥`अपचात्` इति। लङ। `अपाक्षीत्` इति। लुङ `वदव्रज` 7|2|3 इत्यादिना वृद्धिः, `अस्तिसिचोऽपृक्ते` 7|3|96 इतीट्॥
Text Unavailable. Please use feedback link below to provide the text if you have.
सिद्धान्तकौमुदी
सकारान्तस्यङिदुत्तमस्य नित्यं लोपः स्यात् । अलोऽन्त्यस्य -(कौमुदी-42)इति सस्य लोपः । भवताम् । भवन्तु ॥
नित्यं ङितः - नित्यं ङितः । उत्तमपुरुष एवास्य सूत्रस्य प्रयोजनम्, प्रसङ्गादिहोपन्यस्तम् ।स उत्तमस्ये॑ति सूत्रमनुवर्तते । तत्र "स" इति षष्ठन्तम् । तेन उत्तमो विशेष्यते । तदन्तविधिः । "इतश्च लोप" इत्यतो "लोप" इत्यनुवर्तते । तदाह — सकारान्तस्य ङिदुत्तमस्येति । ङितो लकारस्य य आदेशः — उत्तमपुरुषस्तस्येत्यर्थः ।वैतोऽन्यत्रे॑त्यस्माद्वाग्रहणानुवृत्तिनिवृत्तये नित्यग्रहणम् । अलोऽन्त्यस्येत्यन्त्यलोपः । भवतामिति । लोटस्तस् । तस्य तामादेशः । शप् । गुणाऽवादेशौ । न च तामादेशस्य सर्वादेशत्वात्प्राग्विभक्तित्वाऽभावा॑न्न विभक्तौ तुस्मा॑ इति निषेधाऽभावान्मकारस्येत्संज्ञा शङ्क्या । संयोगान्तलोपेन मकारान्तप्रश्लेषेण उपदेशेऽन्त्यत्वाऽभावात् । भवन्त्विति । लोटो रेझन्तादेशे शिपि गुणेऽवादेशे द्वयोरकारयोः पररूपे एरुरितीकारस्य उकारे भवन्त्विति रूपम् । अथ लोटः सिपि शपि गुणाऽवादेशयोः भव सि इति स्थिते — ।
नित्यं ङितः - सकारान्तस्येति ।ङिल्लकारोत्तमसकारस्ये॑ति प्राचो व्याख्यानं त्वयुक्तं, भूयासमित्यादावतिप्रसङ्गः स्यादिति भावः । ङिदुत्तमस्येति । ङिल्लकारोत्तमस्येत्यर्थः । तेन भवाव भवामेत्यादौ नातिप्रसङ्गः॥
लघुसिद्धान्तकौमुदी
सकारान्तस्य ङिदुत्तमस्य नित्यं लोपः। अलोऽन्त्यस्येति सलोपः। भवाव। भवाम।
महाभाष्यम्
Text Unavailable. Please use feedback link below to provide the text if you have.