Page loading... Please wait.
3|4|92 - आडुत्तमस्य पिच्च
॥ तस्मै पाणिनये नमः ॥
3|4|92
SK 2204
आडुत्तमस्य पिच्च   🔊
सूत्रच्छेदः
आट् (प्रथमैकवचनम्) , उत्तमस्य (षष्ठ्येकवचनम्) , पित् (प्रथमैकवचनम्) , च (अव्ययम्)
अनुवृत्तिः
लोटः  3|4|85 (षष्ठ्येकवचनम्)
अधिकारः
प्रत्ययः  3|1|1 परश्च  3|1|2 आद्युदात्तश्च  3|1|3 धातोः  3|1|91 लस्य  3|4|77
सम्पूर्णसूत्रम्
लोटः लस्य उत्तमस्य आट् पित् च
सूत्रार्थः
लोट्-लकारस्य उत्तमपुरुषस्य प्रत्ययानाम् आट्-आगमः भवति, सः च पित् वर्तते ।
लोट्-लकारस्य परस्मैपदस्य तथा आत्मनेपदस्यापि उत्तमपुरुषस्य प्रत्ययानाम् "आट्" आगमः भवति । आद्यन्तौ टकितौ 1|1|46 इति टित्वात् अयम् स्थानिनः पूर्वम् आगच्छति । अयम् आगमः पित्-अपि अस्ति, अतः आवश्यकं चेत् अङ्गस्य गुणादेशं कारयति । अष्टमगणस्य तन्-धातुं स्वीकृत्य उदाहरणानि एतादृशानि -

1. परस्मैपदस्य उत्तमपुरुषैकवचनस्य मिप्-प्रत्ययः
तन् + लोट् [लोट् च 3|3|162 इति लोट्-लकारः]
→ तन् + मिप् [तिप्तस्..3|4|78 इति मिप्-प्रत्ययः]
→ तन् + उ + मिप् [तनादिकृञ्भ्यः उः 3|1|79 इति उ-प्रत्ययः]
→ तन् + उ + नि [मेर्नि 3|4|89 इति मिप्-इत्यस्य नि-आदेशः]
→ तन् + उ + आट् + नि [आडुत्तमस्य पिच्च 3|4|92 इति आडागमः]
→ तन् + ओ + आ + नि [आट्-आगमस्य पित्-त्वात् सार्वधातुकार्धधातुकयोः 7|3|84 इति गुणः]
→ तन् अव् आ नि [एचोऽयवावावः 6|1|78 इति अवादेशः]
→ तनवानि

2. परस्मैपदस्य उत्तमपुरुषद्विवचनस्य वस् -प्रत्ययः
तन् + लोट् [लोट् च 3|3|162 इति लोट्-लकारः]
→ तन् + वस् [तिप्तस्..3|4|78 इति वस्-प्रत्ययः]
→ तन् + उ + वस् [तनादिकृञ्भ्यः उः 3|1|79 इति उ-प्रत्ययः]
→ तन् + उ + व [लोटो लङ्वत् 3|4|85 इत्यनेन लङातिदेशः । नित्यं ङितः 3|4|9 इति सकारलोपः]
→ तन् + उ + आट् + व [आडुत्तमस्य पिच्च 3|4|92 इति आडागमः]
→ तन् + ओ + आ + व [आट्-आगमस्य पित्-त्वात् सार्वधातुकार्धधातुकयोः 7|3|84 इति गुणः]
→ तन् + अव् + आ + व [एचोऽयवावावः 6|1|78 इति अवादेशः]
→ तनवाव

3. परस्मैपदस्य उत्तमपुरुषबहुवचनस्य मस् -प्रत्ययः
तन् + लोट् [लोट् च 3|3|162 इति लोट्-लकारः]
→ तन् + मस् [तिप्तस्..3|4|78 इति मस्-प्रत्ययः]
→ तन् + उ + मस् [तनादिकृञ्भ्यः उः 3|1|79 इति उ-प्रत्ययः]
→ तन् + उ + म [लोटो लङ्वत् 3|4|85 इत्यनेन लङातिदेशः । नित्यं ङितः 3|4|9 इति सकारलोपः]
→ तन् + उ + आट् + म [आडुत्तमस्य पिच्च 3|4|92 इति आडागमः]
→ तन् + ओ + आ + म [आट्-आगमस्य पित्-त्वात् सार्वधातुकार्धधातुकयोः 7|3|84 इति गुणः]
→ तन् + अव् + आ + म [एचोऽयवावावः 6|1|78 इति अवादेशः]
→ तनवाम

4. आत्मनेपदस्य उत्तमपुरुषैकवचनस्य इट्-प्रत्ययः
तन् + लोट् [लोट् च 3|3|162 इति लोट्-लकारः]
→ तन् + इट् [तिप्तस्..3|4|78 इति इट् -प्रत्ययः]
→ तन् + उ + इ [तनादिकृञ्भ्यः उः 3|1|79 इति उ-प्रत्ययः]
→ तन् + उ + ए [टित आत्मनेपदानां टेरे 3|4|79 इति इकारस्य एकारादेशः]
→ तन् + उ + ऐ [एत ऐ 3|4|93 इति एकारस्य ऐकारादेशः]
→ तन् + उ + आट् + ऐ [आडुत्तमस्य पिच्च 3|4|92 इति आडागमः]
→ तन् + उ + ऐ [आटश्च 6|1|90 इति वृद्धि-एकादेशः]
→ तन् + ओ + ऐ [आट्-आगमस्य पित्-त्वात् सार्वधातुकार्धधातुकयोः 7|3|84 इति गुणः]
→ तन् + अव् + ऐ [एचोऽयवावावः 6|1|78 इति अवादेशः]
→ तनवै

5. आत्मनेपदस्य प्रथमपुरुषैकवचनस्य वहि-प्रत्ययः
तन् + लोट् [लोट् च 3|3|162 इति लोट्-लकारः]
→ तन् + वहि [तिप्तस्..3|4|78 इति वहि-प्रत्ययः]
→ तन् + उ + वहि [तनादिकृञ्भ्यः उः 3|1|79 इति उ-प्रत्ययः]
→ तन् + उ + वहे [टित आत्मनेपदानां टेरे 3|4|79 इति इकारस्य एकारादेशः]
→ तन् + उ + वहै [एत ऐ 3|4|93 इति एकारस्य ऐकारादेशः]
→ तन् + उ + आट् + वहै [आडुत्तमस्य पिच्च 3|4|92 इति आडागमः]
→ तन् + ओ + आ + वहै [आट्-आगमस्य पित्-त्वात् सार्वधातुकार्धधातुकयोः 7|3|84 इति गुणः]
→ तन् + अव् + आ + वहै [एचोऽयवावावः 6|1|78 इति अवादेशः]
→ तनवावहै

6. आत्मनेपदस्य प्रथमपुरुषैकवचनस्य महिङ्-प्रत्ययः
तन् + लोट् [लोट् च 3|3|162 इति लोट्-लकारः]
→ तन् + महिङ् [तिप्तस्..3|4|78 इति वहि-प्रत्ययः]
→ तन् + उ + महि [तनादिकृञ्भ्यः उः 3|1|79 इति उ-प्रत्ययः]
→ तन् + उ + महे [टित आत्मनेपदानां टेरे 3|4|79 इति इकारस्य एकारादेशः]
→ तन् + उ + महै [एत ऐ 3|4|93 इति एकारस्य ऐकारादेशः]
→ तन् + उ + आट् + महै [आडुत्तमस्य पिच्च 3|4|92 इति आडागमः]
→ तन् + ओ + आ + महै [आट्-आगमस्य पित्-त्वात् सार्वधातुकार्धधातुकयोः 7|3|84 इति गुणः]
→ तन् + अव् + आ + महै [एचोऽयवावावः 6|1|78 इति अवादेशः]
→ तनवामहै
One-line meaning in English
The उत्तमपुरुष प्रत्ययाः of लोट्-लकार get the आट्-आगम, and this आगम is considered पित्.
काशिकावृत्तिः
लोटः इत्येव। लोट्सम्बन्धिनः उत्तमपुरुषस्य आडागमो भवति, स च उत्तमपुरुषः पिद् भवति। करवाणि, करवाव, करवाम। करवै, करवावहै, करवामहै।
`स चोत्तमपुरुषः पिद्भवतिट` इति। अथाट एव पित्त्वं कस्मान्न क्रियते? निरर्थकत्वात्। पित्त्वं ह्रनुदातार्थं वा स्यात्, गुणवृद्ध्यर्थं वा; तत्राटोऽनुदात्तत्वमागमत्वादेव सिद्धम्, गुणवृद्ध्योस्तु नैवासौ निमित्तम्; अप्रत्ययत्वात्। तस्मादाटं प्रति पित्त्वमनर्थकमित्युत्तमस्यैव विधीयते। `करवाणि` इति। पित्त्वादुत्तमस्य ङित्वं नास्ति, तेन गुणो भवति। `करवै` इति। `एत ऐ` 3|4|93 , `आटश्च` 6|1|87 इति वृद्धिः॥
स चोतमपुरुषः पिद्भवतीति । आट एव पित्वं कस्मान्न विज्ञायते, तुल्यविभक्तिकयोहि युक्तः सम्बन्धः---आट् पिदिति ? निर्थकत्वात् । अनुदातत्वं तावदागमत्वादेव सिद्धम् ; करवाणि, मार्जानीत्यादौ गुणवृद्ध्योरपि प्रत्यय एव निमितं न त्वागमः ॥
सिद्धान्तकौमुदी
लोडुत्तमस्याडागमः स्यात्, सः पिच्च । हिन्योरुत्वं न इकारोच्चारणसामर्थ्यात् । भवानि । भवाव । भवाम ॥
आडुत्तमस्य पिच्च - भव नि इति स्थिते — आडुत्तमस्येति ।लोटो लङ्व॑दित्यतो लोट इत्यनुवर्तते । तदाह — लोडुत्तमस्येति । स्तवानि स्तवावेत्यादौ सार्वधातुकपिदिति ङित्त्वनिवृत्त्यर्थं पिद्वचनम् । यद्यपि मिपस्थानिकस्य नः पित्त्वात्तदागमस्यापि सिद्धं पित्त्वं, तथापि वस्मसोराडागमस्याऽङित्तवार्थं पिदिति वचनम् । ननु स्तुहि भवानीत्यत्र "एरु" रित्युत्वं कुतो न स्यादित्यत आह-हिन्योरुत्वं नेति । सामथ्र्यादिति । अन्यथा — "हु-नु" इत्येव विदध्यादिति भावः । भवानीति । आडागमे सवर्णदीर्घः । न चाऽत्र लङ्वद्भावादितश्चेति लोपः शङ्क्यः, इकारोच्चारणसामथ्र्यात् । अन्यथा "मो न" इत्येव विदध्यात् । एवं हेरपि बोध्यम् । यद्यपि भवानीत्यादवतो दीर्घो यञि इत्येव दीर्घसिद्धेराडागमविधिव्र्यर्थस्तथापि स्तवानीत्याद्यर्थमावश्यकमिहापि न्याय्यत्वादुपन्यस्तम् । भवावेति । लोटो वस् । गुणावादेशौ । आडागमः । सवर्णदीर्घः । लङ्वद्भावात् "नित्यं ङित" इति सकारलोपः । एवं मसि भवामेति रूपम् । इति लोट्प्रक्रिया ।
आडुत्तमस्य पिच्च - ॒स॑ इति तच्छब्देन यस्याऽ‌ऽडागमः स परामृश्यत इत्याहुः॥
लघुसिद्धान्तकौमुदी
लोडुत्तमस्याट् स्यात् पिच्च। हिन्योरुत्वं न, इकारोच्चारण सामर्थ्यात्॥
महाभाष्यम्
Text Unavailable. Please use feedback link below to provide the text if you have.