Page loading... Please wait.
3|4|89 - मेर्निः
॥ तस्मै पाणिनये नमः ॥
3|4|89
SK 2203
मेर्निः   🔊
सूत्रच्छेदः
मेः (षष्ठ्येकवचनम्) , निः (प्रथमैकवचनम्)
अनुवृत्तिः
लोटः  3|4|85 (षष्ठ्येकवचनम्)
अधिकारः
प्रत्ययः  3|1|1 परश्च  3|1|2 आद्युदात्तश्च  3|1|3 धातोः  3|1|91 लस्य  3|4|77
सम्पूर्णसूत्रम्
लोटः लस्य मेः निः
सूत्रार्थः
लोट्लकारस्य मिप् -इत्यस्य नि-आदेशः भवति ।
उत्तमपुरुषबहुवचनस्य यः मिप्-प्रत्ययः, तस्य लोट्लकारस्य विषये अनेन सूत्रेण "नि" आदेशः भवति । यथा, पठ्-धातोः लोट्-लकारस्य उत्तमपुरुषैकवचनस्य रूपसिद्धिः एतादृशी -

पठ् + लोट् [लोट् च 3|3|162 इति लोट्-लकारः]
→ पठ् + मिप् [तिप्तस्.. 3|4|78 इति उत्तमपुरुषैकवचनस्य विवक्षायाम् मिप्-प्रत्ययः]
→ पठ् + शप् + मिप् [कर्तरि शप् 3|1|68 इति औत्सर्गिकः विकरणप्रत्ययः शप् ]
→ पठ् + अ + नि [मेर्नि 3|4|89 इति मिप्-प्रत्ययस्य "नि" आदेशः]
→ पठ् + अ + आट् + नि [आडुत्तमस्य पिच्च 3|4|92 इत्यनेन लोट्लकारस्य उत्तमपुरुषस्य प्रत्ययस्य आट्-आगमः]
→ पठ् + आ + नि [आटश्च 6|1|90 इति वृद्धि-एकादेशः]
→ पठानि

एतत् सूत्रम् तस्थस्थमिपां तान्तन्तामः 3|4|101 तथा एरुः 3|4|86 एतयोः अपवादरूपेण आगच्छति ।
One-line meaning in English
In the context of लोट्लकार, the मिप् प्रत्यय is converted to नि.
काशिकावृत्तिः
लोटः इत्येव। लोडादेशस्य मेः निः आदेशो भवति। उत्वलोपयोरपवादः। पचानि। पठानि।
`उत्थलोपयोरपवादः` इति। यथाक्रमं `एरुः` 3|4|86 , `लोटो लङवत्` 3|4|85 इत्यतिदेशेन प्राप्तयोः। इकारलोपस्य च लङि `इतश्च` 3|4|100 इति विधानादतिदेशेन तस्य प्राप्तिः। `पचानि` इत्यत्र `आडुत्तमस्य पिच्च` 3|4|92 इत्याट्॥
उत्वलोपयोरपवाद इति । यथाक्रमम् ठेरुःऽ ठ्लोटो लङ्वत्ऽ इति प्राप्तयोः, ठितश्चऽ इतीकारलोपस्यापि लङ् दृष्टित्वादतिदेशतः प्राप्तिः । वयं तु ब्रूमः---ठ्लोटो लङ्वत्ऽ इति प्राप्तस्यामादेशस्यापवाद इति ॥
सिद्धान्तकौमुदी
लोटो मेर्निः स्यात् ॥
मेर्निः - लोटो मिपि शपि गुणेऽवादेशे मिपस्तस्थस्थमिपामित्यमादेशे प्राप्ते — मेर्निः ।लोटो लङ्व॑दित्यतो इत्यनुवर्तते । तदाह — लोटो मेरिति ।
Text Unavailable. Please use feedback link below to provide the text if you have.
लघुसिद्धान्तकौमुदी
लोटो मेर्निः स्यात्॥
महाभाष्यम्
मेर्निः (1250) (612 आदेशविधिसूत्रम्।। 3 । 4 । 1 आ.24) (5076 आक्षेपवार्तिकम्।। 1 ।।) - हिन्योरुत्वप्रतिषेधः- (भाष्यम्) हिन्योरुत्वस्य प्रतिषेधो वक्तव्यः। लुनीहि। लुनानि। एरुः इत्युत्वं प्राप्नोति।। (5077 आक्षेपपरिहारवार्तिकम्।।2 ।।) - न वोच्चारणसार्मथ्यात्- (भाष्यम्) न वा वक्तव्यः। किं कारणम्? उच्चारणसार्मथ्यात्। उच्चारणसार्मथ्यादत्रोत्वं न भविष्यति। अलघीयश्चैव हि इकारोच्चारणमुकारोच्चारणात्। इकारं चोच्चारयति। उकारं च नोच्चारयति। तस्यैतत्प्रयोजनम ‐ -उत्वं मा भूदिति।। सेर्ह्यपिच्च। मेर्निः।। 89 ।।