Page loading... Please wait.
3|4|88 - वा छन्दसि
॥ तस्मै पाणिनये नमः ॥
3|4|88
SK 3552
वा छन्दसि   🔊
सूत्रच्छेदः
वा (अव्ययम्) , छन्दसि (सप्तम्येकवचनम्)
अनुवृत्तिः
लोटः  3|4|85 (षष्ठ्येकवचनम्) ,  3|4|87 () , अपित्  3|4|87 (प्रथमैकवचनम्) , हि  3|4|87 (प्रथमैकवचनम्, लुप्तप्रथमान्तनिर्देशः) , सेः  3|4|87 (षष्ठ्येकवचनम्)
अधिकारः
प्रत्ययः  3|1|1 परश्च  3|1|2 आद्युदात्तश्च  3|1|3 धातोः  3|1|91 लस्य  3|4|77
सम्पूर्णसूत्रम्
लोटः लस्य सेः हि छन्दसि वा अपित् च
सूत्रार्थः
वेदानाम् विषये लोट्-लकारस्य सिप्-प्रत्ययस्य "हि" आदेशः विकल्पेन अपित् भवति ।
सेह्यर्पिच्च 3|4|87 इत्यनेन लोट्-लकारस्य विषये सिप्-प्रत्ययस्य यः हि-आदेशः विधीयते, सः वेदानाम् विषये विकल्पेन पित् अपि भवति । यथा, अग्निपुराणे "पितॄन् लोकान् प्रीणाहि" इति उल्लेखः अस्ति । अत्र "प्रीणाहि" इत्यस्य सिद्धौ सिप्-प्रत्ययस्य आदेशरूपेण प्रोक्तः "हि"-प्रत्ययः "पित्" मन्यते, येन ई हल्यघोः 6|4|113 इत्यनेन हलादि-ङित्-प्रत्यये परे विहितः ईकारादेशः न भवति, अतः "प्रीणाहि" इत्येव रूपं सिद्ध्यति ।

वेदेषु "हि"-प्रत्ययं अपित्-स्वीकृत्य अपि उदाहरणानि दृश्यन्ते । यथा - "प्रीणीहि हंसशरणम्" इति भागवते उल्लेखः अस्ति । अत्र हि-प्रत्ययस्य अपित्-त्वात् ङित्वद्भावेन ई हल्यघोः 6|4|113 इत्यनेन आकारस्य ईकारादेशः भवति ।
One-line meaning in English
In the context of वेदाः, the "हि" आदेश given to the सिप्-प्रत्यय of लोट्-लकार could be seen considered as पित्.
काशिकावृत्तिः
अपित्त्वं विकल्प्यते। लाऽदेशः छन्दसि विषये हिशब्दो वा अपिद् भवति। युयोध्यस्मज्जुहुराणमेनः। प्रीणाहि। प्रीणीहि।
`अपित्त्वं विकल्प्यते`( इति)। `लादेशः` इति। तस्यानन्तरत्वात्। आदेशस्तु तेन व्यवहितत्वादनन्तरो न भवति विकल्प्यते। `युयोधि` इति। `यु{मिश्रणेऽमिश्रणे च` धा।पा} मिश्रणे` (धातुपाठः-1033), `बहुलं छन्दसि` 2.4.76) इति शपः श्लुः, `श्लौ` (6।1।त10) इति द्विर्वचनम्। अत्रापि पित्त्वेन ङित्त्वं नास्ति, तेन गुणो न भवति। `अङितश्च` 6|4|103 इति घिभावः। `प्रीणीहि` इति। `प्रीञ् {तर्पणे कान्तौ च` -धातुपाठः-}(धातुपाठः-1474) क्र्यादित्वात् श्ना। अत्राप्यपित्त्वे सति पूर्ववदीत्वम्॥
अपित्वं विकल्प्यत इति । अनन्तरत्वात् । नादेश इति, व्यवहितत्वात् । युयोधीति । ठ्बहुलं च्छन्दसिऽ इति शपः श्लौ द्विर्वचनम् । अत्र पित्वान् ङ्त्वाभावे ठिङ्तिश्चऽ इति धिभावः ॥
सिद्धान्तकौमुदी
हिरपिद्वा ।
Text Unavailable. Please use feedback link below to provide the text if you have.
Text Unavailable. Please use feedback link below to provide the text if you have.
लघुसिद्धान्तकौमुदी
-
महाभाष्यम्
Text Unavailable. Please use feedback link below to provide the text if you have.