॥ तस्मै पाणिनये नम: ॥
Page loading... Please wait.
3|4|80
SK 2236
3|4|80
थासस्से   🔊
SK 2236
सूत्रच्छेद:
थासः - षष्ठ्येकवचनम् , से (लुप्तप्रथमान्तनिर्देश:)
अनुवृत्ति:
टितः  [3|4|79] - षष्ठ्येकवचनम् , आत्मनेपदानाम्  [3|4|79] - षष्ठीबहुवचनम्
अधिकार:
प्रत्यय:  [3|1|1] , परश्च  [3|1|2] , आद्युदात्तश्च  [3|1|3] , धातो:  [3|1|91] , लस्य  [3|4|77]
सम्पूर्णसूत्रम्
टित: लस्य आत्मनेपदानाम् थास: से
सूत्रार्थ:
टित्-लकाराणाम् विषये आत्मनेपदस्य थास्-प्रत्ययस्य "से" आदेशः भवति ।
"थास्" इति आत्मनेपदस्य मध्यमपुरुषैकवचनस्य प्रत्ययः । टित्-लकाराणाम् विषये अस्य प्रत्ययस्य से-आदेशः भवति । यथा -

1. वन्द्-धातोः लट्-लकारस्य मध्यमपुरुषैकवचनस्य रूपसिद्धिः इयम् -
वन्द् + लट् [वर्तमाने लट् 3|2|123 इति लट्]
→ वन्द् + थास् [तिप्तस्झि.. 3|4|78 इत्यनेन आत्मनेपदस्य मध्यमपुरुषैकवचनस्य विवक्षायाम् "थास्" प्रत्ययः]
→ वन्द् + शप् + थास् [कर्तरि शप् 3|1|68 इत्यनेन औत्सर्गिकम् गणविकरणम् "शप्" ]
→ वन्द् + अ + से [थासस्से 3|4|80 इत्यनेन थास्-इत्यस्य से-आदेशः ]
→ वन्दसे ।

2. पच्-धातोः लुट्-लकारस्य मध्यमपुरुषैकवचनस्य रूपसिद्धिः इयम्
पच् + लुट् [अनद्यतने लुट् इति लुट्]
→ पच् + तास् + लुट् [स्यतासी लृलुटोः 3|1|33 इति तास्-लकारविकरणप्रत्ययः]
→ पच् + इट् + तास् + लुट् [आर्द्धधातुकस्येड्वलादेः 7|2|35 इति इडागमः]
→ पच् + इट् + तास् + थास् [तिप्तस्झि.. 3|4|78 इत्यनेन आत्मनेपदस्य मध्यमपुरुषैकवचनस्य विवक्षायाम् "थास्" प्रत्ययः]
→ पच् + इट् + तास् + से [थासस्से 3|4|80 इत्यनेन थास्-इत्यस्य से-आदेशः]
→ पच् + इट् + से [तासस्त्योर्लोपः 7|4|50 इत्यनेन तास्-प्रत्ययस्य सकारादि-प्रत्यये परे लोपः]
→ पचिषे [आदेशप्रत्यययोः 8|3|59 इति षत्वम्]
One-line meaning in English
In case of टित्-लकारs, the आत्मनेपद प्रत्यय थास् is converted to "से".
काशिकावृत्तिः
टितः इत्येव। टितो लकारस्य यः थास् तस्य सेशब्द आदेशो भवति। पचसे। पेचिषे। पक्तासे। पक्ष्यसे।
`पेचिषे` इति।लिट्, `अत एकहल्मध्वेऽनादेशादेर्लिटि` 6|4|120 इत्येत्वाभ्यासपोपौ। `पक्तासे` इति। लुट्, तासिः, `तासस्त्योर्लोपः` 7|4|50 इति सकारलोपः। `पक्ष्यसे` इति। लृट्, `चोः कुः` 8|2|30 इति कुत्वम्-- ककारः। अथ थकारमात्रस्यैव सकारादेशः कस्मान्न भवति----थः स इति, थकारस्य सकारे कृते परस्य भागस्य टेरेत्वे सत्यभीष्टं सिध्यत्येव? नैतच्छक्यम्च एवं ह्रार्थाशब्दस्य यस्थकारस्तस्यापि स्यात्। धात्वधिकाराद्धातोर्यो विहित इति विशेषणान्न भवतीति चेत्? न; असम्भवात्। न हि तथाविधस्तकारो धातोर्विहितः सम्भवति। अथ धातोरनन्तरस्यैति विशिष्येत? एवमप्यनादित्व एव परस्य स्यात्, नेतरेभ्यो विकरणेभ्यः; व्यवधानादिति यथान्यासमेवास्तु। टेरेत्त्वेनैव सिद्ध एकारान्तत्वे यदेकारान्तत्वामादेशस्य क्रियते, तत् `तिङामादेशानां टेरेत्वं न भवति` इति ज्ञापनार्थम्। तेन डारौरस्प्रभृतिषु टेरेत्वं न भवतीति-- पक्ता, पक्तारौ, पक्तार इति॥
पेचिषे इति । लिट्, ठत एकहलमध्येऽ इत्यादिना एत्वाभ्यासलोपौ, क्रादिनियमादिट् । इह ठ्थः सःऽ इति वक्तव्यम्, थकारस्य सकारे कृते परभागस्य टेरेत्वे सति सिद्धमिष्टम् । पचथः पचथ अत्रापि प्राप्नोति ? ठात्मनेपदानाम्ऽ इति वर्तते । एवमप्याथामस्थकारस्य प्राप्नोति ? धातोरिति वर्तते---धातोरनन्तरो यस्थकार इति । इहापि तहि न प्राप्नोति---पचसे, चिनुषे इति ? विकरणेन व्यवधानात् । क्व तर्हि स्यात् ? य एते लुग्विकरणाः, श्लुविकरणाः, श्नम्विकरणाः । तस्मात् ठ्थासः सेऽ इति वक्तव्यम् । एवमपि सशब्द एवादेशो विधेयो टेरेत्वेनैव सिद्धम् ? ज्ञापकार्थम् । एतज्ज्ञापयति---आत्मनेपदानां य आदेशास्तेषां टेरेत्वं न भवतीति । तेन पक्ता, पक्तारौ, पक्तार इति डारौरसामेत्वं न भवति ॥
सिद्धान्तकौमुदी
टितो लस्य थासः से स्यात् । एधसे । एधेथे । एधध्वे । अतो गुणे (कौमुदी-191) । एधे । एधावहे । एधामहे ॥
थासस्से - थासः से । "से" इति लुप्तप्रथमाकम् । एधस इति । थासि शपि थासः सेभावः । एधेथे इति । लटो मध्यमपुरुषदिवचने आथामादेशे शपि आम एत्वे आकारस्य इयादेशे गुणे यलोप इति भावः । एधध्व इति । लटो मध्यमपुरुषबहुवचने ध्वमादेशे शपि टेरेत्वे रूपम् । लट उत्तमपुरुषैकवचने इडादेशे एत्वे शपि एध ए इति स्थिते प्रक्रियां दर्शयति — अतो गुणे इति ।अतो गुणे॑इति पररूपे वृद्ध्यपवादे कृते सति "एधे" इति रूपमित्यर्थः । एधावहे इति । लट उत्तमपुरुषबहुवचने वहीत्यादेशे टेरेत्वे शपि अतो दीर्घः । एधमह इति । लट उत्तमपुरुषबहुवचने महीत्यादेशे टेरेत्वे शपि अतो दीर्घः । महिङिति ङकारस्तङ्प्रत्ययार्थः । इति लट्प्रक्रिया ।
थासस्से - एकारोच्चारणं ज्ञापनार्थमितिलिटस्तझयो॑रित्यत्र स्फुटीभविष्यति । अतो गुणे इति । इट एत्वे कृते आद्गुणं बाधित्वा वृद्धौ प्राप्तायामनेन पररूपमित्यर्थः ।
लघुसिद्धान्तकौमुदी
टितो लस्य थासः से स्यात्। एधसे। एधेथे। एधध्वे। अतो गुणे। एधे। एधावहे। एधामहे॥
महाभाष्यम्
Text Unavailable. If you can help in fixing this issue by providing this text, please let us know using the feedback link at the bottom of this page. Thank you!