Page loading... Please wait.
3|4|80 - थासस्से
॥ तस्मै पाणिनये नमः ॥
3|4|80
SK 2236
थासस्से   🔊
सूत्रच्छेदः
थासः (षष्ठ्येकवचनम्) , से (लुप्तप्रथमान्तनिर्देशः)
अनुवृत्तिः
आत्मनेपदानाम्  3|4|79 (षष्ठीबहुवचनम्) , टितः  3|4|79 (षष्ठ्येकवचनम्)
अधिकारः
प्रत्ययः  3|1|1 परश्च  3|1|2 आद्युदात्तश्च  3|1|3 धातोः  3|1|91 लस्य  3|4|77
सम्पूर्णसूत्रम्
टितः लस्य आत्मनेपदानाम् थासः से
सूत्रार्थः
टित्-लकाराणाम् विषये आत्मनेपदस्य थास्-प्रत्ययस्य "से" आदेशः भवति ।
"थास्" इति आत्मनेपदस्य मध्यमपुरुषैकवचनस्य प्रत्ययः । टित्-लकाराणाम् विषये अस्य प्रत्ययस्य से-आदेशः भवति । यथा -

1. वन्द्-धातोः लट्-लकारस्य मध्यमपुरुषैकवचनस्य रूपसिद्धिः इयम् -
वन्द् + लट् [वर्तमाने लट् 3|2|123 इति लट्]
→ वन्द् + थास् [तिप्तस्झि.. 3|4|78 इत्यनेन आत्मनेपदस्य मध्यमपुरुषैकवचनस्य विवक्षायाम् "थास्" प्रत्ययः]
→ वन्द् + शप् + थास् [कर्तरि शप् 3|1|68 इत्यनेन औत्सर्गिकम् गणविकरणम् "शप्" ]
→ वन्द् + अ + से [थासस्से 3|4|80 इत्यनेन थास्-इत्यस्य से-आदेशः ]
→ वन्दसे ।

2. पच्-धातोः लुट्-लकारस्य मध्यमपुरुषैकवचनस्य रूपसिद्धिः इयम्
पच् + लुट् [अनद्यतने लुट् इति लुट्]
→ पच् + तास् + लुट् [स्यतासी लृलुटोः 3|1|33 इति तास्-लकारविकरणप्रत्ययः]
→ पच् + इट् + तास् + लुट् [आर्द्धधातुकस्येड्वलादेः 7|2|35 इति इडागमः]
→ पच् + इट् + तास् + थास् [तिप्तस्झि.. 3|4|78 इत्यनेन आत्मनेपदस्य मध्यमपुरुषैकवचनस्य विवक्षायाम् "थास्" प्रत्ययः]
→ पच् + इट् + तास् + से [थासस्से 3|4|80 इत्यनेन थास्-इत्यस्य से-आदेशः]
→ पच् + इट् + से [तासस्त्योर्लोपः 7|4|50 इत्यनेन तास्-प्रत्ययस्य सकारादि-प्रत्यये परे लोपः]
→ पचिषे [आदेशप्रत्यययोः 8|3|59 इति षत्वम्]
One-line meaning in English
In case of टित्-लकारs, the आत्मनेपद प्रत्यय थास् is converted to "से".
काशिकावृत्तिः
टितः इत्येव। टितो लकारस्य यः थास् तस्य सेशब्द आदेशो भवति। पचसे। पेचिषे। पक्तासे। पक्ष्यसे।
`पेचिषे` इति।लिट्, `अत एकहल्मध्वेऽनादेशादेर्लिटि` 6|4|120 इत्येत्वाभ्यासपोपौ। `पक्तासे` इति। लुट्, तासिः, `तासस्त्योर्लोपः` 7|4|50 इति सकारलोपः। `पक्ष्यसे` इति। लृट्, `चोः कुः` 8|2|30 इति कुत्वम्-- ककारः। अथ थकारमात्रस्यैव सकारादेशः कस्मान्न भवति----थः स इति, थकारस्य सकारे कृते परस्य भागस्य टेरेत्वे सत्यभीष्टं सिध्यत्येव? नैतच्छक्यम्च एवं ह्रार्थाशब्दस्य यस्थकारस्तस्यापि स्यात्। धात्वधिकाराद्धातोर्यो विहित इति विशेषणान्न भवतीति चेत्? न; असम्भवात्। न हि तथाविधस्तकारो धातोर्विहितः सम्भवति। अथ धातोरनन्तरस्यैति विशिष्येत? एवमप्यनादित्व एव परस्य स्यात्, नेतरेभ्यो विकरणेभ्यः; व्यवधानादिति यथान्यासमेवास्तु। टेरेत्त्वेनैव सिद्ध एकारान्तत्वे यदेकारान्तत्वामादेशस्य क्रियते, तत् `तिङामादेशानां टेरेत्वं न भवति` इति ज्ञापनार्थम्। तेन डारौरस्प्रभृतिषु टेरेत्वं न भवतीति-- पक्ता, पक्तारौ, पक्तार इति॥
पेचिषे इति । लिट्, ठत एकहलमध्येऽ इत्यादिना एत्वाभ्यासलोपौ, क्रादिनियमादिट् । इह ठ्थः सःऽ इति वक्तव्यम्, थकारस्य सकारे कृते परभागस्य टेरेत्वे सति सिद्धमिष्टम् । पचथः पचथ अत्रापि प्राप्नोति ? ठात्मनेपदानाम्ऽ इति वर्तते । एवमप्याथामस्थकारस्य प्राप्नोति ? धातोरिति वर्तते---धातोरनन्तरो यस्थकार इति । इहापि तहि न प्राप्नोति---पचसे, चिनुषे इति ? विकरणेन व्यवधानात् । क्व तर्हि स्यात् ? य एते लुग्विकरणाः, श्लुविकरणाः, श्नम्विकरणाः । तस्मात् ठ्थासः सेऽ इति वक्तव्यम् । एवमपि सशब्द एवादेशो विधेयो टेरेत्वेनैव सिद्धम् ? ज्ञापकार्थम् । एतज्ज्ञापयति---आत्मनेपदानां य आदेशास्तेषां टेरेत्वं न भवतीति । तेन पक्ता, पक्तारौ, पक्तार इति डारौरसामेत्वं न भवति ॥
सिद्धान्तकौमुदी
टितो लस्य थासः से स्यात् । एधसे । एधेथे । एधध्वे । अतो गुणे (कौमुदी-191) । एधे । एधावहे । एधामहे ॥
थासस्से - थासः से । "से" इति लुप्तप्रथमाकम् । एधस इति । थासि शपि थासः सेभावः । एधेथे इति । लटो मध्यमपुरुषदिवचने आथामादेशे शपि आम एत्वे आकारस्य इयादेशे गुणे यलोप इति भावः । एधध्व इति । लटो मध्यमपुरुषबहुवचने ध्वमादेशे शपि टेरेत्वे रूपम् । लट उत्तमपुरुषैकवचने इडादेशे एत्वे शपि एध ए इति स्थिते प्रक्रियां दर्शयति — अतो गुणे इति ।अतो गुणे॑इति पररूपे वृद्ध्यपवादे कृते सति "एधे" इति रूपमित्यर्थः । एधावहे इति । लट उत्तमपुरुषबहुवचने वहीत्यादेशे टेरेत्वे शपि अतो दीर्घः । एधमह इति । लट उत्तमपुरुषबहुवचने महीत्यादेशे टेरेत्वे शपि अतो दीर्घः । महिङिति ङकारस्तङ्प्रत्ययार्थः । इति लट्प्रक्रिया ।
थासस्से - एकारोच्चारणं ज्ञापनार्थमितिलिटस्तझयो॑रित्यत्र स्फुटीभविष्यति । अतो गुणे इति । इट एत्वे कृते आद्गुणं बाधित्वा वृद्धौ प्राप्तायामनेन पररूपमित्यर्थः ।
लघुसिद्धान्तकौमुदी
टितो लस्य थासः से स्यात्। एधसे। एधेथे। एधध्वे। अतो गुणे। एधे। एधावहे। एधामहे॥
महाभाष्यम्
Text Unavailable. Please use feedback link below to provide the text if you have.