Page loading... Please wait.
3|4|79 - टित आत्मनेपदानां टेरे
॥ तस्मै पाणिनये नमः ॥
3|4|79
SK 2233
टित आत्मनेपदानां टेरे   🔊
सूत्रच्छेदः
टितः (षष्ठ्येकवचनम्) , आत्मनेपदानाम् (षष्ठीबहुवचनम्) , टेः (षष्ठ्येकवचनम्) , ए (लुप्तप्रथमान्तनिर्देशः)
अनुवृत्तिः
-
अधिकारः
प्रत्ययः  3|1|1 परश्च  3|1|2 आद्युदात्तश्च  3|1|3 धातोः  3|1|91 लस्य  3|4|77
सम्पूर्णसूत्रम्
टितः लस्य आत्मनेपदानाम् टेः ए
सूत्रार्थः
टित्-लकाराणाम् विषये आत्मनेपदस्य प्रत्ययस्य टि-संज्ञकस्य ए-आदेशः भवति ।
येषाम् लकाराणाम् नाम्नि इत्संज्ञकः टकारः आगच्छति, ते टित्-लकाराः । एते षट् सन्ति - लट्, लिट्, लुट्, लृट्, लेट्, लोट् । एतेषाम् लकाराणाम् ये आत्मनेपदस्य प्रत्ययाः सन्ति, तेषां टि-संज्ञकस्य वर्तमानसूत्रेण एकारादेशः भवति । यथा -

1. वन्द्-धातोः लट्-लकारस्य प्रथमपुरुषैकवचनस्य रूपसिद्धिः इयम् -
वन्द् + लट् [वर्तमाने लट् 3|2|123 इति लट्]
→ वन्द् + त [तिप्तस्झि.. 3|4|78 इत्यनेन आत्मनेपदस्य प्रथमपुरुषैकवचनस्य विवक्षायाम् "त" प्रत्ययः]
→ वन्द् + शप् + त [कर्तरि शप् 3|1|68 इत्यनेन औत्सर्गिकम् गणविकरणम् "शप्" ]
→ वन्द् + अ + ते [टित आत्मनेपदानां टेरे 3|4|79 इत्यनेन त-प्रत्ययस्य यः टिसंज्ञकः अकारः तस्य एकारादेशः]
→ वन्दते ।

2. लभ्-धातोः लट्-लकारस्य उत्तमपुरुषैकवचनस्य रूपसिद्धिः इयम् -
लभ् + लट् [वर्तमाने लट् 3|2|123 इति लट्]
→ लभ् + इट् [तिप्तस्झि.. 3|4|78 इत्यनेन आत्मनेपदस्य उत्तमपुरुषैकवचनस्य विवक्षायाम् "इट्" प्रत्ययः]
→ लभ् + शप् + इ [कर्तरि शप् 3|1|68 इत्यनेन औत्सर्गिकम् गणविकरणम् "शप्" ]
→ लभ् + अ + ए [टित आत्मनेपदानां टेरे 3|4|79 इत्यनेन इ-प्रत्ययस्य यः टिसंज्ञकः इकारः तस्य एकारादेशः]
→ लभे [अतो गुणे 6|1|97 इति पररूप-एकादेशः]

3. पच्-धातोः लिट्-लकारस्य प्रथमपुरुषद्विवचनस्य रूपसिद्धिः इयम् -
पच् + लिट् [परोक्षे लिट् 3|2|115 इति लिट्]
→ पच् पच् + लिट् [लिटि धातोरनभ्यासस्य 6|1|8 इति द्वित्वम्]
→ प पच् + लिट् [हलादि शेषः 7|4|60 इति चकारस्य लोपः]
→ प पच् + आताम् [तिप्तस्झि.. 3|4|78 इत्यनेन आत्मनेपदस्य प्रथमपुरुष-द्विवचनस्य विवक्षायाम् "आताम्" प्रत्ययः]
→ पेच् + आताम् [अत एकहल्मध्येऽनादेशादेर्लिटि 6|4|120 इति अभ्यासस्य लोपः, धातोः अकारस्य च एकारः]
→ पेच् + आते [टित आत्मनेपदानां टेरे 3|4|79 इत्यनेन आताम्-प्रत्ययस्य यः टिसंज्ञकः "आम्", तस्य एकारादेशः]
→ पेचाते
One-line meaning in English
In case of टित्-लकारs, the "टि" of the आत्मनेपद प्रत्ययs is converted to "ए".
काशिकावृत्तिः
टितो लकारस्य स्थाने यान्यात्मनेपदानि तेषाम् टेः एकाराऽदेशो भवति। तथा च एव उदाहृतम्। इह कस्मान् न भवति पचमानः, यजमानः? प्रकृतैस् तिबादिभिः आत्मनेपदानि विशेष्यन्ते।
Text Unavailable. Please use feedback link below to provide the text if you have.
टितो लकारस्य स्थाअने इति । एतेन टितः, आत्मनेपदानामिति व्यधिकरणे षष्ठ।लविति दर्शयति । यदि तु प्रत्येकसंबन्धादेकवचनमित्याश्रित्य टितामात्मनेपदानामित्याश्रीयते, अकुर्वीत्यत्रापि प्रसज्येतेति भावः । प्रकृतैरित्यादि । य एते तिबादयः प्रकृतास्तेषाअं मध्ये यान्यात्मनेपदानि विहितानीत्येवमात्मनेपदानि विशिष्यन्ते । न च तिबादीनां मध्ये शानच् सन्निविशिष्टस्ततो न तस्य प्रसङ्ग इत्यर्थः । एवं च तङमित्येव वक्तव्यम् । केचितु ठाने मुक्ऽ इति निर्देशं ज्ञापकं वर्णयन्ति---तिङमेवैत्वं नान्येषामिति; इतरथा ह्यानयीति वक्तव्यं स्यात् । नेति वयम्, योऽलादेश आनः ठ्पूङ्यजोः शानन्ऽ तस्यायं निर्देशः स्याद्---वयमानः, यजमान इति ॥
सिद्धान्तकौमुदी
टितो लस्यात्मनेपदानां टेरेत्वं स्यात् । एधते ॥
टित आत्मनेपदानां {टे}रे - टित आत्म । टेः — - ए इति च्छेदः । लस्येत्यधिकृतं । तदाह — टितो लस्येति ।आदेशाना॑मिति शेषः । अत्रात्मनेपदशब्देन तङेव गृह्रते नत्वानोऽपि । तेन पचमानो यजमान इत्यादावेत्वं नेति भाष्ये स्पष्टम् । एधत इति । अत्र तकारादकारस्य व्यपदेशिवद्भावेनान्त्यादित्वेन टित्त्वादेत्वम् । अथ लटः प्रथमपुरुषद्विवचने आतामित्यादेशेटित आत्मनेपदाना॑मिति आम एत्वे, शपि एध — आते इति स्थिते ङित्कार्यं वक्ष्यन्ङित्त्वमाह — सार्वधातुकमपित् । "गाङ्कुटादिभ्य" इत्यतो ङिदित्यनुवर्तते । अङितो ङित्त्वं वास्तवं न संभवतीति ङिद्वदिति लभ्यते । तदाह — ङिद्वदिति ।
टित आत्मनेपदानां {टे}रे - ननु शानचोऽपि लस्थानिकात्मनेपदत्वात्पचमानो यजमान इतय्त्र टेरेत्वेन भवितव्यमिति चेत् । अत्राहुः — प्रकृतैस्तिबादिभिरात्मनेपदानां विशेषणान्न दोषः । एवं तुटितस्तङां टेरे॑ इत्येव वक्तुमुचितमिति ।
लघुसिद्धान्तकौमुदी
टितो लस्यात्मनेपदानां टेरेत्वम्। एधते॥
महाभाष्यम्
टित आत्मनेपदानां टेरे (1240) (608 टेरेत्वादेशविधिसूत्रम्।। 3 । 4 । 1 आ.20 ।।) (5067 आक्षेपवार्तिकम्।। 1 ।।) - टित एत्वे आत्मनेपदेष्वान प्रतिषेधः- (भाष्यम्) टित एत्वे आत्मनेपदेष्वानस्य प्रतिषेधो वक्तव्यः। पचमानः। यजमानः। टित इत्येत्वं प्राप्नोति।। (4068 वार्तिकम्।। 2 ।।) - उक्तं वा - (भाष्यम्) किमुक्तम्?। ज्ञापकं वा सानुबन्धकस्यादेशवचनमित्कार्याभावस्य इति।। (समाधानबाधकभाष्यम्) नैतदस्त्युक्तम्। एवं किल तदुक्तं स्यात्। (उक्तसमाधानसञ्ञ्जनार्थं सामानाधिकरण्यान्वयप्रदर्शकभाष्यम्) यद्येवं विज्ञायते ‐ -टित् आत्मनेपदं टिदात्मनपदं टिदात्मनेपदानामिति। तच्च न। (वैयधिकरण्यान्वयाङ्गीकारभाष्यम्) टितो लकारस्य यान्यात्मनेपदानीत्येवमेतद्विज्ञायते।। (सामानाधिकरण्यान्वये दूषणभाष्यम्) अवश्यं चैतदेवं विज्ञेयम्। टित् आत्मनेपदं टिदात्मनेपदं टिदात्नेपादानामिति हि विज्ञायमाने अकुर्वि इत्यत्रापि प्रसज्येत।। (प्रसक्त्यनुपपत्तिभाष्यम्) नैष टित्। कस्तर्हि?। ठित्। स चावश्यं ठित् कर्तव्यः। आदिर्मा भूदिति। (आक्षेपभाष्यम्) कथम् इटोत्इति।। (उत्तरभाष्यम्) इठोत् इति वक्ष्यामीति।। (ठित्करणावश्यकत्वभाष्यम्) तच्चावश्यं वक्तव्यम्। पर्यवापाद्यस्य मा भूत् ‐ -लविषीष्ट। (ठित्करणदूषणभाष्यम्) इह तर्हि इषमूर्जमहमित आदीति आऽतो लोप इटि च इत्याकारलोपो न प्राप्नोति। तस्माटि्टदेषः।। (आक्षेपभाष्यम्) आदिस्तर्हि कस्मान्न भवति। (समाधानभाष्यम्) सप्तदशादेशाः स्थानेयोगत्वं प्रयोजयन्ति तानेको नोत्सहते विहन्तुमिति कृत्वा आदिर्न भविष्यति।। (प्रश्नभाष्यम्) पर्यवपाद्यस्य तर्हि कस्मान्न भवति ‐ लविषीष्टेति?। (समाधानभाष्यम्) असिद्धं बहिरङ्गलक्षणमन्तरङ्गलक्षण इति। (समाधानभाष्यम्) इदं तर्ह्युक्तम् ‐ -प्रकृतानामात्मनेपदानामेत्वं भवतीति। के च प्रकृताः?। तादयः।। (भाष्यम्) आने मुग्ज्ञापकं त्वेत्वे, टित्तङामिशिसीरिचः। डारौरः सु, टिदटितः, प्रकृते तद्, गुणे कथम्।। टित आत्मने।। 79 ।।