॥ तस्मै पाणिनये नम: ॥
Page loading... Please wait.
3|4|116
SK 2215
3|4|116
लिङाशिषि   🔊
SK 2215
सूत्रच्छेद:
लिङ् - प्रथमैकवचनम् , आशिषि - सप्तम्येकवचनम्
अनुवृत्ति:
आर्धधातुकम्  [3|4|114] - प्रथमैकवचनम् , तिङ्  [3|4|113] - प्रथमैकवचनम्
अधिकार:
प्रत्यय:  [3|1|1] , परश्च  [3|1|2] , आद्युदात्तश्च  [3|1|3] , धातो:  [3|1|91]
सम्पूर्णसूत्रम्
आशिषि लिङ् तिङ् आर्धधातुकम्
सूत्रार्थ:
आशीर्लिङ्-लकारस्य प्रत्ययाः साक्षात् आर्धधातुकाः सन्ति ।
तिङ्शित्सार्वधातुकम् 3|4|113 इत्यनेन सर्वेषाम् तिङ्-प्रत्ययानाम् सार्वधातुकसंज्ञा विधीयते । अस्य अपवादत्वेन लिङ्-लकारस्य "आशिषि" अर्थे विधीयमानाः तिङ्-प्रत्ययाः वर्तमानसूत्रेण आर्धधातुकसंज्ञकाः भवन्ति ।

एतत् स्मर्तव्यम् यत् लिङ्लकारस्य प्रयोगः बहुषु अर्थेषु भवति । परन्तु एतेषु सर्वेषु अर्थेषु लिङ्-लकारस्य तिङ्-प्रत्ययाः आर्धधातुकाः न सन्ति । केवलं आशिषि लिङ्लोटौ 3|3|173 इत्यनेन निर्दिष्टे अर्थे एव लिङ्लकारात् विहिताः आर्धधातुकसंज्ञकाः भवन्ति । उदाहरणे एते -

1. अस्तेर्भूः 2|4|52 इत्यनेन अस्-धातोः आर्धधातुके प्रत्यये परे भू-आदेशः भवितुम् अर्हति । अयम् आदेशः आशीर्लिङ्लकारस्य
रूपेषु अपि दृश्यते । यथा, अस्-धातोः आशीर्लिङ्लकारस्य प्रथमपुरुषस्य रूपाणि "भूयात्, भूयास्ताम्, भूयासुः" इति भवन्ति ।

2. कर्तरि शप् 3|1|68 इत्यनेन सार्वधातुके प्रत्यये परे अङ्गस्य औत्सर्गिकम् शप्-विकरणम् भवति । आशीर्लिङ्-लकारस्य प्रत्ययाः आर्धधातुकाः सन्ति, अतः एतेषां विषये अस्य सूत्रस्य प्रसक्ति नास्ति । यथा - "गम्" धातोः लिट्लकारस्य प्रथमपुरुषैकवचनम् "गम्यात्" इत्यत्र गम्-धातोः "गच्छ्" आदेशः न भवति, यतः अयम् आदेशः इषुगमियमां छः 7|3|77 इत्यनेन केवलं शित्-प्रत्यये परे एव विधीयते । अत्रः शप्-विकरणम् न आगच्छति, अतः अत्र शित्-विशिष्टस्य सूत्रस्यापि प्रसक्तिः नास्ति ।
One-line meaning in English
The प्रत्ययs of आशीर्लिङ्-लकार are termed आर्धधातुक.
काशिकावृत्तिः
आशिषि विषये यो लिङ् स आर्धधातुकसंज्ञो भवति। सार्वधातुकसंज्ञाया अपवादः। समावेशश्च एवकारानुवृत्तेर्न भवति। लविषीष्ट। पविषीष्ट। आशिषि इति किम्? लुनीयात्। पुनीयात्।
`{लविषीष्ठा` इति मु।पाठः} लविषीष्ट` इति। थास् , `सुट् तिथोः` 3|4|107 इति सुट्, षष्वम्, ष्टत्वञ्च॥
Text Unavailable. If you can help in fixing this issue by providing this text, please let us know using the feedback link at the bottom of this page. Thank you!
सिद्धान्तकौमुदी
आशिषि लिङस्तिङार्धधातुकसंज्ञः स्यात् ॥
Text Unavailable. If you can help fixing this issue by providing this text, please let us know using the feedback link at the bottom of this page. Thank you!
लिङाशिषि - आर्धधातुकसंज्ञ इति ।लङः शाकटायनस्यैवे॑त्येत एवकारोऽनुवर्तनीयः । अन्यथा एकसंज्ञाधिकारबहिर्भूत्तवेन सार्वधातुकसंज्ञापि स्यात्, ततश्च पक्षे शबादिः स्यात् ।
लघुसिद्धान्तकौमुदी
आशिषि लिङस्तिङार्धधातुकसंज्ञः स्यात्॥
महाभाष्यम्
Text Unavailable. If you can help in fixing this issue by providing this text, please let us know using the feedback link at the bottom of this page. Thank you!