Page loading... Please wait.
3|4|113 - तिङ्शित्सार्वधातुकम्
॥ तस्मै पाणिनये नमः ॥
3|4|113
SK 2166
तिङ्शित्सार्वधातुकम्   🔊
सूत्रच्छेदः
तिङ्-शित् (प्रथमैकवचनम्) , सार्वधातुकम् (प्रथमैकवचनम्)
अनुवृत्तिः
-
अधिकारः
प्रत्ययः  3|1|1 परश्च  3|1|2 आद्युदात्तश्च  3|1|3 धातोः  3|1|91
सम्पूर्णसूत्रम्
धातोः परः तिङ्/शित्-प्रत्ययः सार्वधातुकम्
सूत्रार्थः
धातुभ्यः विहिताः तिङ्-प्रत्ययाः तथा शित्-प्रत्ययाः सार्वधातुकसंज्ञकाः सन्ति ।
धातोः विहिताः प्रत्ययाः "सार्वधातुक" तथा "आर्धधातुक" एतादृशाः विभाजिताः सन्ति । अनेन सूत्रेण सार्वधातुक-संज्ञा विधीयते । तिप्तस्झि... 3|4|78 इत्यनेन निर्दिष्टाः तिङ्-प्रत्ययाः, तथा येषु प्रत्ययेषु शकारः इत्संज्ञकः अस्ति ते प्रत्ययाः सार्वधातुकसंज्ञकाः सन्ति ।

सार्वधातुकसंज्ञकप्रत्ययानाम् आवली इयम् -
अ) तिङ्-प्रत्ययाः -
तिप्, तस्, झि, सिप्, थस्, थ, मिप्, वस्, मस्, त, आताम्, झ, थास्, आथाम् ध्वम्, इट्, वह, महिङ्
आ) शित्-प्रत्ययाः -
[विकरणप्रत्ययाः] शप्, श्यन्, श्नु, श, श्नम्, श्ना
[कृत्-प्रत्ययः] शतृ, शानच्, शानन्, चानश्, खश्, श, एश्, शध्यै, शध्यैन् ।

एतादृशम् आहत्य 33 प्रत्ययाः सार्वधातुकसंज्ञकाः सन्ति ।

ज्ञातव्यम् - आशीर्लिङ्-लकारस्य विषये लिङाशिषि 3|4|116 इत्यनेन तथा लिट्-लकारस्य विषये लिट् च 3|4|115 इत्यनेन तिङ्-प्रत्ययाः आर्धधातुकसंज्ञकाः भवन्ति ।

सार्वधातुक-संज्ञायाः प्रयोगः सार्वधातुकार्धधातुकयोः 7|3|84, सार्वधातुकमपित् 1|2|4 एतादृशेषु सूत्रेषु कृतः अस्ति ।
One-line meaning in English
The तिङ् प्रत्ययs and the शित् प्रत्ययs are called "सार्वधातुक".
काशिकावृत्तिः
तिङः शितश्च प्रययाः सार्वधातुकसंज्ञा भवन्ति। भवति। नयति। स्वपिति। रोदिति। पचमानः। यजमानः। सार्वधातुकप्रदेशाः सार्वधातुके यक् 3|1|67 इत्येवम् आदयः।
`भवति, नयति` इति। तिङः सार्वधातुकसंज्ञायां तन्निबन्धनः कत्र्तरि शप्, तस्यापि शितः सार्वधातुकत्वात् `सार्वधातुकार्धधातुकयोः` 7.3.84) इति गुणः। `रोदिति` इति। पूर्ववच्छपो लोपः, `रुदादिभ्यः सार्वधातुके` 7|2|76 इतीट्। `पवमानः, यजमानः` इति। `पूङ्यजोः शानन्` 3|2|128 ,तस्य सार्वधातुकत्वात् शप्, तस्यापि सार्वधातुकत्वाद्धातोर्गुणः॥
तरति नयतीति । तिङ्ः सार्वधातुकत्वाच्छप्, शपः सार्वधातुकत्वाद्धातोर्गुणः । रोदितीति । शपो लुकि ठ्रुदादिभ्यः सार्वधातुकेऽ इतीट् । पवमानो यजमान इति । पूर्ववच्छब्गुणौ ॥
सिद्धान्तकौमुदी
तिङः शितश्च धात्वधिकारोक्ता एतत्संज्ञाः स्युः ॥
तिङ्शित्सार्वधातुकम् - तत्र सार्वधातुककार्यं वक्ष्यन्सार्वधातुकंसंज्ञामाह — तिङ्शित् । धातोरित्यधिकृतं । तदाह — धात्वधिकारोक्ता इति । तेनहरी॑नित्यत्र शसः सार्वधातुकत्वं न,अन्यथा तिङ्शित्सार्वधातुक॑मिति शसः सार्वधातुकत्वात्सार्वधातुकमपिदिति ङित्त्वेघेर्ङिती॑ति गुणः स्यात् ।
तिङ्शित्सार्वधातुकम् - धात्वदिकारोक्ता इति कम् । हरीन् । शसःसार्वधातुकमपि॑दिति ङित्त्वेघेर्ङिती॑ति गुणः स्यात्, लिहः श्रिय इत्यादिशसन्तेषुसार्वधातुके य॑गिति यक्क स्यात् । केचित्तु वारिणी इत्यत्र नुमि कृतेऽपि लघूपधगुणः स्यादित्याहुः । तन्न । क्ङितीति निषेधात्, इगन्तत्वप्रयुक्तस्य नुमो गुणप्रयोजकत्वे सन्निपातपरिभाषाविरोधाच्च ।
लघुसिद्धान्तकौमुदी
तिङः शितश्च धात्वधिकारोक्ता एतत्संज्ञाः स्युः॥
महाभाष्यम्
Text Unavailable. Please use feedback link below to provide the text if you have.