Page loading... Please wait.
3|4|106 - इटोऽत्‌
॥ तस्मै पाणिनये नमः ॥
3|4|106
SK 2257
इटोऽत्‌   🔊
सूत्रच्छेदः
इटः (षष्ठ्येकवचनम्) , अत् (प्रथमैकवचनम्)
अनुवृत्तिः
लिङः  3|4|102 (षष्ठ्येकवचनम्)
अधिकारः
प्रत्ययः  3|1|1 परश्च  3|1|2 आद्युदात्तश्च  3|1|3 धातोः  3|1|91 लस्य  3|4|77
सम्पूर्णसूत्रम्
लिङः इटः अत्
सूत्रार्थः
लिङ्लकारस्य "इट्" प्रत्ययस्य अकारादेशः भवति ।
लिङ्-लकारस्य विषये आत्मनेपदस्य उत्तमपुरुष-एकवचनस्य "इट्" प्रत्ययस्य अकारादेशः भवति । यथा -

1) लभ्-धातोः विधिलिङ्लकारस्य उत्तमपुरुषैकवचनस्य रूपम् -
लभ् + लिङ् [विधिनिमन्त्रणा.. 3|3|161 इति लिङ्]
→ लभ् + शप् + लिङ् [कर्तरि शप् 3|1|68 इति शप्]
→ लभ् + अ + इट् [तिप्तस्.. 3|4|78 इति आत्मनेपदस्य उत्तमपुरुषैकवचनस्य विवक्षायाम् "इट्" प्रत्ययः ]
→ लभ् + अ + सीयुट् + इ [लिङस्सीयुट् 3|4|102 इति सीयुट्-आगमः]
→ लभ् + अ + ईय् + इ [लिङःसलोपोऽनन्त्यस्य 7|2|79 इति सकारलोपः]
→ लभ् + अ + ईय् + अ [इटोऽत् 3|4|106 इति इट्-प्रत्ययस्य अकारादेशः]
→ लभेय [आद्गुणः 6|1|87 इति गुण-एकादेशः]

2) लभ्-धातोः आशीर्लिङ्लकारस्य उत्तमपुरुषैकवचनस्य रूपम् -
लभ् + लिङ् [आशिषि लिङ्लोटौ 3|3|173 इति लिङ्लकारः]
→ लभ् + इट् [तिप्तस्.. 3|4|78 इत्यनेन आत्मनेपदस्य उत्तमपुरुषैकवचनस्य विवक्षायाम् "इट्" प्रत्ययः।]
→ लभ् + सीयुट् + इ [लिङस्सीयुट् 3|4|102 इति सीयुट्-आगमः]
→ लभ् + सीय् + अ [इटोऽत् 3|4|106 इति इट्-प्रत्ययस्य अकारादेशः]
→ लप् + सीय् + अ [खरि च 8|4|55 इति चर्त्वम्]
→ लप्सीय
One-line meaning in English
The इट्-प्रत्यय of लिङ्लकार is converted to "अ".
काशिकावृत्तिः
लिङादेशस्य इअः अत इत्ययम् आदेशो भवति। पचेय। यजेय। कृषीय। हृषीय। तकारस्य इत्संज्ञाप्रतिषेधः प्राप्नोति, न विभक्तौ तुस्माः 1|3|4 इति? न एव अयम् आदेशावयवस् तकारः, किं तर्हि, मुखसुखार्थ उच्चार्यते। आगमस्य इटो ग्रहणं न भवति, अर्थवद्ग्रहणे नानार्थकस्य ग्रहणम् इति।
`कृषीय` इति। आशिषि लिङ्। `नैवायमादेशावयवः` इति। अकारमात्रस्यादेशत्वात्। यद्येवम, अकारोऽयमादेशो विधीयत इति `अणुदित्सवर्णस्य चाप्रत्ययः` 1|1|69 इति सवर्णानां ग्राहकः स्यात्? `भाव्यमानोऽण् सवर्णान् न गृह्णाति` (व्या।प।35) इति न भविष्यति। सत्यपि वा सवर्णग्रहणे मात्रिकस्यान्तरतम्यान्मात्रिक एव भविष्यति।अथ लाविषीष्टेत्यत्रागमस्येटः कस्मादकारो न भवतीत्याह-- `आगमस्येटो ग्रहणं न भवति` इति। अत्र कारणमाह-- `अर्थवद्ग्रहणे न` इत्यादि। ननु चागमानामप्यर्थवत्त्वमस्त्येव, तथा हि-- यासुट्सहितेनैव लिङो।ञर्थोऽविभिधीयते, न केवलेन? नैतदेवम्; अन्येषु लकारेषु विनापि तेनार्थवत्ता दृष्टा, आगमानां तु न क्वचित्। तेन तेऽर्थवन्तो न भवन्तीति॥
नैवायमादेशावयव इति । ते नास्तेत्संज्ञया प्रयोजनम्, स्वयमेव निवृतत्वादित्यर्थः । प्रत्युतेसंज्ञायां स्वरितत्वं स्यात्, ठ्न विभक्तौ तुस्माःऽ इत्यत्राभ्युपगमवादेनोक्तम्---ठ्किमोदिटोदिति चात्र प्रातेषेधो न भवत्यनित्यत्वादस्यऽ इति । अर्थवद्ग्रहण इत्यादि । ल स्थाने य इडिति विशेषणादप्यागमस्येटो ग्रहणाभावः ॥
सिद्धान्तकौमुदी
लिङादेशस्येटोऽत्स्यात् । एधेय । एधेवहि । एधेमहि । आशीर्लिङि आर्धधातुकत्वात् लिङः सलोपो न । सीयुट्सुटोः प्रत्ययावयवत्वात्षत्वम् । एधिषीष्ट । एधिषायास्ताम् । एधिषीरन् । एधिषीष्ठाः । एधिषीयास्थाम् । एधिषीध्वम् । एधिषीय । एधिषीवहि । एधिषीमहि । ऐधिष्ट । ऐधिषाताम् ॥
इटोऽत् - इटोऽत् । इटः -अत् इति च्छेदः ।लिङः सीयु॑डित्यतो लिङ इत्यनुवर्तते ।तदाह — लिङादेशस्येति । "अच्च घे" रित्यत्रेव आदेशे तकार उच्चारणार्थ एव, नत्वित्संज्ञक इति शब्देन्दुशेखरे दिव औदित्यत्र प्रपञ्चितम् । इत्संज्ञक एवेत्यन्ये । न विभक्ताविति निषेधस्तु न, आदेशत्वात्प्राग्विभक्तित्वाऽभावात् ।झस्य र॑न्नित्यत्र तु लक्ष्यानुरोधेन संयोगान्तलोपमाश्रित्य नकारानतरप्रश्लेषादुपदेशेऽन्त्यत्वाऽभावान्नकारस्य नेत्संज्ञेत्यलम् । एधेयेति । इट् । तस्य अकारादेशः ।सीयुट् शप् । सलोपः । आद्गुणः । एधेवहि । एधेमहीति । वहिमह्योः सीयुट् । सलोपः । शप् । आद्गुणः । यलोपः । इति विधिलिङ्प्रक्रिया । आद्र्धधातुकत्वादिति ।लिङाशिषी॑त्यनेनेति भावः । सलोपो नति । सार्वधातुकग्रहणस्य "लिङः सलोप" इत्यत्रानुवृत्तेरिति भावः । सीयुट्सुटोरिति । लक्ष्यभेदात्पुनःप्रवृत्तिरिति भावः । युगपदेवोभयोः षत्वमित्यन्ये । एधिषीष्टेति । आशिषि लिङस्तादेशः । आद्र्धधातुकत्वान्न शप् । सीयुट् । तकारस्य सुट् । सीयुटः सकारात्प्रागिडागमः । यलोपः । सीयुट सुटश्च सकारस्य षत्वं । तकारस्य ष्टत्वेन टकारः । एधिषीयास्तामिति । आताम् सीयुट् । अकारादुपरि तकारात्प्राक्सुट् ।सीयुः प्रागिट् । तत उत्तरस्य सकारस्य षत्वम् । एधिषीरन्निति । झस्य रन् । सीयुट् । इजागमः । यकारलोपः । षत्वम् । एधिषीष्ठा इति । थास् सीयुट् । थकारस्य सुट् । सीयुटः प्रागिट् । सकारद्वयस्य षत्वम् । थकारस्य ष्टुत्वेन ठकारः । रुत्वविसर्गौ । एधिषीयास्थामिति । आथाम् । सीयुट् । अकारादुपरि थकारात्प्राक्सुट् । सीयुटः प्रागिट् । तत उत्तरस्य सकारस्य षत्वम् । एधिषीध्वमिति । ध्वम् सीयुट् यलोपः । सीयुटः प्रागिट् । षत्वम् । इणः परत्वेऽपि इण्णन्तादङ्गात्परत्वं नास्ति, इटः प्रत्ययभक्तत्वात् । ततश्चइणः षीध्व॑मिति ढत्वं न भवति । एधिषीयेति । इटोऽत् । सीयुट् । इट् । षत्वम् । एधिषीवहि एधिषीमहीति । वहिमह्योः सीयुट् । इट् षत्वम् । इत्याशीर्लिङ्प्रक्रिया । ऐधिष्टेति । लुङस्तादेशः । च्लिः । सिच् । इट् । धातोराट् । वृद्धिः । षत्वं ष्टुत्वम् । ऐधिषातामिति । आताम् । च्लिः । सिच् । इट् । आट् । वृद्धिः । षत्वम् ।
इटोऽत् - एधिषीध्वमिति । इणः परत्वेऽपि इणन्तादह्गात्परत्वाऽभावात्इणः षीध्वमि॑ति ढत्वं न भवति ।
लघुसिद्धान्तकौमुदी
लिङादेशस्य इटोऽत्स्यात्। एधेय। एधेवहि। एधेमहि॥
महाभाष्यम्
Text Unavailable. Please use feedback link below to provide the text if you have.